Chăn nuôi tuần hoàn là làm cho phân, cây và thức ăn trong trang trại đi thành một vòng khép kín: phân vật nuôi được ủ để bón cây, nuôi trùn, nuôi cá, còn cây cỏ và phụ phẩm lại quay về làm thức ăn cho vật nuôi. Thứ bỏ đi của khâu này thành đầu vào của khâu kia. Bắt đầu từ việc xử lý phân cho đúng và cân đối số vật nuôi với diện tích đất mình có.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Ông bà mình từ lâu đã làm tuần hoàn mà không gọi tên nó: vườn, ao, chuồng nối với nhau, không có gì bỏ phí. Tập này mình nhìn lại cách làm ấy bằng con mắt của người nuôi hôm nay, với đàn lớn hơn, nhà gần nhau hơn và nhiều yêu cầu về vệ sinh hơn.
Vòng tuần hoàn trong một trang trại nhỏ
Hãy hình dung một vòng tròn. Vật nuôi ăn cỏ, ngô, cám, rau. Chúng thải ra phân và nước tiểu. Phân được ủ hoai rồi bón cho ruộng ngô, đồng cỏ, vườn rau, cây ăn trái. Cây lớn lên, một phần thành thức ăn cho vật nuôi, một phần bán đi.
Nước thải chuồng có thể đi qua hầm khí sinh học, cho khí đốt nấu ăn, rồi nước sau hầm dùng tưới cây hay đưa vào ao để nuôi tảo, nuôi cá.
Phân còn có thể nuôi trùn quế. Trùn quế lại là thức ăn giàu đạm cho gà, vịt, cá. Phân trùn là loại phân bón tơi xốp cho rau.
Mỗi mũi tên trong vòng tròn ấy là một khoản tiền tiết kiệm được: bớt mua phân bón, bớt mua thức ăn, bớt tiền chất đốt, bớt chi phí xử lý chất thải.
Mô hình vườn ao chuồng quen thuộc
Ở Việt Nam, mô hình vườn, ao, chuồng là cách làm quen thuộc của nhiều hộ nông dân từ nhiều thập kỷ. Vườn cho rau, quả. Ao cho cá. Chuồng cho heo, gà, vịt. Ba phần nương vào nhau.
Rau thừa, cỏ vườn cho heo, cho cá trắm. Phân heo ủ bón vườn. Bùn ao vét lên bồi gốc cây. Vịt thả ao ăn ốc, tép. Mỗi thứ có chỗ của nó.
Mô hình này hợp với quy mô gia đình, ít vốn, nhiều công. Điểm yếu là khi chuồng nuôi nhiều quá so với vườn và ao, vòng tuần hoàn bị quá tải, phân thừa thành ô nhiễm.
Ngày nay người ta làm lại mô hình ấy với kỹ thuật tốt hơn: ủ phân có che, hầm khí sinh học, nuôi trùn, đệm lót sinh học, ao lắng có kiểm soát.
Cân đối số vật nuôi với diện tích đất
Đây là điểm quan trọng mà nhiều người bỏ qua. Mỗi diện tích đất chỉ dùng hết được một lượng phân nhất định. Nuôi quá nhiều so với đất, phân không có chỗ đi, bị đổ ra mương, ra sông, ngấm xuống nguồn nước.
Trước khi tăng đàn, hãy hỏi: phân của đàn này sẽ đi đâu. Có đủ ruộng vườn để bón không, có người mua phân không, có hầm khí sinh học đủ lớn không.
Nếu đất ít, có thể bán phân ủ hoai cho người trồng trọt trong vùng, hoặc liên kết với các hộ trồng rau, trồng cây ăn trái. Phân ủ tốt là hàng hoá có người cần.
Cân đối cũng là chuyện thức ăn. Nhà có bao nhiêu ruộng ngô, đồng cỏ, phụ phẩm, thì nuôi được bao nhiêu con bằng nguồn ấy. Phần còn lại phải mua, và vòng tuần hoàn mở ra.
Tận dụng phụ phẩm làm thức ăn
Nông thôn có rất nhiều phụ phẩm: rơm rạ, thân lá ngô sau thu bắp, dây lang, thân cây chuối, ngọn mía, bã đậu, bã bia, cám gạo, vỏ trái cây. Nhiều thứ trong đó là thức ăn tốt cho vật nuôi nếu được xử lý đúng.
Rơm và thân ngô cho bò dê, nhất là khi ủ chua. Thân chuối, dây lang thái nhỏ cho heo. Bã đậu, bã bia giàu đạm nhưng dễ chua, phải dùng tươi.
Mỗi phụ phẩm có cái hay và cái cần cẩn thận. Có thứ nhanh hỏng, mốc. Có thứ chỉ nên cho ăn một phần khẩu phần. Hỏi khuyến nông trước khi dùng nhiều một loại phụ phẩm lạ.
Tận dụng phụ phẩm không chỉ tiết kiệm mà còn giảm việc đốt rơm rạ ngoài đồng, một nguồn khói bụi quen thuộc của mùa gặt.
Vệ sinh: tuần hoàn không có nghĩa là dùng phân tươi
Phân tươi chứa nhiều mầm bệnh, trứng giun sán, hạt cỏ dại. Bón phân tươi cho rau, nhất là rau ăn sống, có thể đưa mầm bệnh vào bữa ăn. Bón phân tươi cho cây còn có thể làm cây bị nóng rễ.
Vì vậy phân phải được ủ hoai trước khi bón. Đống ủ đúng cách nóng lên đủ để diệt phần lớn mầm bệnh và trứng giun. Phân hoai tơi xốp, màu sẫm, không còn mùi hôi nồng.
Nước thải chuồng sau hầm khí sinh học vẫn có thể còn mầm bệnh, dùng tưới gốc cây ăn trái, cây lâu năm an toàn hơn tưới lá rau ăn sống.
Đừng thả cá vào ao nhận thẳng nước thải chuồng chưa qua xử lý. Nước quá bẩn làm cá chết và chất lượng cá kém. Hôm nay, bạn hãy đi một vòng quanh nhà và đếm xem phân chuồng nhà mình đang đi về đâu.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình vườn ao chuồng còn hợp với ngày nay không?
Vẫn hợp với nhiều hộ gia đình, nhất là quy mô vừa phải. Điều quan trọng là cân đối số vật nuôi với vườn và ao, xử lý phân đúng cách và chú ý vệ sinh để không gây ô nhiễm.
Phân chuồng tươi có bón trực tiếp cho rau được không?
Không nên, vì phân tươi có mầm bệnh và trứng giun sán, có thể nhiễm vào rau. Phân nên được ủ hoai trước khi bón, nhất là cho rau ăn sống.
Nuôi bao nhiêu con thì vừa với diện tích đất?
Tuỳ loài vật nuôi, loại cây trồng và cách xử lý phân. Khuyến nông có thể giúp bạn ước tính. Nguyên tắc là phân sinh ra phải có chỗ dùng hết, không đổ ra môi trường.
Có thể bán phân chuồng không?
Có, phân ủ hoai là sản phẩm được người trồng rau, trồng cây ăn trái cần. Phân ủ tốt, khô, đóng bao gọn dễ bán hơn phân tươi. Đây là một cách khép vòng khi nhà ít đất.
Chăn nuôi tuần hoàn có tốn nhiều công không?
Tốn công hơn chỉ nuôi rồi bán, vì có thêm việc ủ phân, chăm cây, chăm ao. Đổi lại tiết kiệm chi phí phân bón, thức ăn và giảm ô nhiễm. Bắt đầu từ một mắt xích, như ủ phân bón vườn, rồi thêm dần.
