Một cuốn sổ chăn nuôi cho nông hộ chỉ cần ghi sáu nhóm thông tin: con vào chuồng, thức ăn đã dùng, thuốc và tiêm phòng, con chết hay bị loại, cân định kỳ, và con ra chuồng cùng tiền thu được. Ghi đều tay, mỗi ngày vài dòng, là đủ để cuối lứa biết mình lời hay lỗ, và lời lỗ ở đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Nhiều người nuôi lâu năm vẫn tính bằng trí nhớ, và trí nhớ thì hay tử tế với mình, nhớ cái được, quên cái mất. Tập này mình nói cách làm một cuốn sổ đủ đơn giản để không bỏ dở giữa chừng.
Vì sao phải ghi chép?
Lý do đầu tiên là biết lời lỗ thật. Cuối lứa bán được một khoản tiền, nghe thì nhiều, nhưng trừ tiền giống, tiền cám, tiền thuốc, tiền điện thì còn bao nhiêu. Không ghi thì không ai biết chính xác.
Lý do thứ hai là tìm chỗ hở. Sổ cho bạn biết lứa này ăn nhiều cám hơn lứa trước, chết nhiều hơn vào tuần nào, mùa nào. Nhìn ra chỗ hở mới sửa được.
Lý do thứ ba là để thú y giúp bạn. Khi có bệnh, thú y hỏi ngày nhập, đã tiêm gì, đã dùng thuốc gì, bắt đầu ốm từ khi nào. Người có sổ trả lời được ngay.
Lý do thứ tư là để làm ăn với người khác. Khi vay vốn, khi nuôi liên kết, khi bán cho người mua cần truy xuất nguồn gốc, cuốn sổ là bằng chứng bạn làm nghề nghiêm túc.
Ghi gì khi con giống vào chuồng?
Mở một trang mới cho mỗi lứa. Ghi ngày nhập, số con, mua ở đâu, cỡ trung bình nếu có cân, giá mua, chi phí chở về.
Ghi những gì người bán cho biết: con giống đã được tiêm phòng gì, tẩy giun chưa, đang ăn loại cám gì.
Nếu có con nào yếu, dị tật ngay lúc nhận, ghi lại và báo người bán. Đó là cơ sở để trao đổi về sau.
Đánh số hoặc đánh dấu lứa này để không lẫn với lứa khác, nhất là khi trong chuồng có nhiều lứa.
Nếu có thể, cân chung cả lứa hoặc cân vài con ngay ngày nhập. Con số này là mốc để sau này biết đàn đã tăng được bao nhiêu cân. Thiếu mốc ban đầu thì mọi con số tăng trọng về sau chỉ là đoán. Ghi thêm cả tình trạng chuồng lúc nhập: đã sát trùng chưa, để trống bao lâu.
Ghi gì mỗi ngày, mỗi tuần?
Mỗi ngày, ghi số bao hoặc số ký thức ăn đã đổ cho đàn. Cách dễ nhất là ghi khi mở bao mới: ngày mở, loại cám. Cuối tuần cộng lại.
Ghi số con chết hay bị loại, ngày nào, có biểu hiện gì trước đó. Ghi luôn những bất thường như bỏ ăn, tiêu chảy, ho, dù chưa có con nào chết.
Ghi mọi lần dùng thuốc, tiêm phòng: ngày, loại, liều, ai làm, thời gian ngưng thuốc tới ngày nào. Đây là phần không được bỏ.
Định kỳ, cân thử vài con và ghi trọng lượng trung bình. Nhờ đó biết đàn lớn có đều không, có chững không. Ghi thêm thời tiết những ngày bất thường như nóng gắt, rét đậm, mưa lũ.
Đừng quên ghi những khoản chi lặt vặt: tiền điện tháng này cao vì chạy quạt, tiền mua thêm trấu lót chuồng, tiền thay cái núm uống hỏng. Từng khoản thì nhỏ, nhưng cộng cả lứa có khi là một con số đáng kể mà người không ghi sẽ quên sạch.
Ghi gì khi bán và khi tổng kết lứa?
Khi bán, ghi ngày, số con, tổng trọng lượng, giá bán, người mua, tiền thu thực tế. Nếu bán nhiều đợt, ghi từng đợt.
Cuối lứa, ngồi cộng: tổng chi gồm giống, thức ăn, thuốc và tiêm phòng, điện nước, công thuê nếu có, khấu hao chuồng và dụng cụ. Tổng thu là tiền bán. Hiệu số là lời hay lỗ của lứa.
Tính thêm vài con số giúp so sánh: tỉ lệ hao hụt, tức là số con chết trên số con nhập. Lượng cám tiêu tốn cho mỗi ký tăng trọng. Số ngày nuôi.
Viết một hai dòng nhận xét: lứa này tốt ở đâu, hỏng ở đâu, lứa sau sẽ sửa gì. Chính mấy dòng này làm cuốn sổ có giá trị hơn mọi con số.
Sau vài lứa, hãy đặt các trang tổng kết cạnh nhau mà so. Lứa nào hao ít nhất, lứa nào ăn ít cám nhất cho mỗi ký thịt, lứa nào bán được giá nhất. Nhìn lại thường sẽ thấy một quy luật, ví dụ lứa nuôi qua mùa nóng luôn kém hơn, và từ đó bạn biết nên đầu tư sửa chỗ nào trước.
Giữ cho cuốn sổ không bị bỏ dở
Cuốn sổ hay bị bỏ vì nó quá phức tạp. Bắt đầu thật đơn giản, chỉ những cột cần nhất. Khi đã thành thói quen thì thêm sau.
Đặt sổ ở chỗ dễ thấy, cạnh kho cám hay cửa chuồng, có bút treo kèm. Ghi ngay khi làm, đừng để tối mới nhớ lại.
Có người dùng điện thoại để ghi, chụp ảnh hoá đơn, đơn thuốc. Cách nào cũng được, miễn là đều và không mất.
Một mẹo nhỏ là gắn việc ghi sổ với một việc đã thành nếp, ví dụ cứ mở bao cám mới là ghi, cứ đóng cửa chuồng buổi tối là ghi số con. Việc gì gắn với một thói quen cũ thì dễ giữ hơn là phải tự nhắc mình mỗi ngày.
Cả nhà cùng ghi một cuốn, ai cho ăn người ấy ghi. Ngay hôm nay, bạn hãy kẻ một trang sổ với sáu cột và ghi dòng đầu tiên cho lứa đang nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ít con có cần ghi sổ không?
Có, vì dù ít con bạn vẫn cần biết mình bỏ ra bao nhiêu, thu về bao nhiêu và đàn có khoẻ không. Với đàn nhỏ, sổ càng đơn giản càng tốt, vài dòng mỗi tuần cũng có ích.
Ghi sổ bằng điện thoại có được không?
Được, nhiều người dùng ghi chú hoặc bảng tính trên điện thoại. Quan trọng là ghi đều đặn và sao lưu để không mất. Có thể chụp thêm ảnh hoá đơn, đơn thuốc.
Tỉ lệ hao hụt tính thế nào?
Lấy số con chết và bị loại chia cho số con nhập ban đầu. Ví dụ giả định nhập một trăm con, chết năm con thì hao hụt là năm trên một trăm. So sánh tỉ lệ này giữa các lứa giúp bạn thấy chuồng có tiến bộ không.
Có cần ghi công lao động của mình không?
Nên ghi số giờ làm hoặc ít nhất ước tính, để biết nghề này trả công cho bạn thế nào. Nhiều người lời trên giấy nhưng tính công ra thì lời rất mỏng.
Sổ chăn nuôi có dùng để vay vốn được không?
Sổ không phải giấy tờ chính thức, nhưng cho thấy bạn quản lý nghiêm túc và có kinh nghiệm. Khi làm hồ sơ vay, những con số trong sổ giúp bạn trình bày kế hoạch rõ ràng hơn.
