Bò chướng hơi dạ cỏ xảy ra khi khí sinh ra từ quá trình lên men trong dạ cỏ nhiều và nhanh hơn khả năng bò ợ ra ngoài. Thủ phạm hay gặp là bò đói được thả vào bãi cỏ non còn ướt sương, hoặc ăn nhiều cây họ đậu tươi một lúc. Khi thấy bụng bên trái phình căng, gõ kêu bùng bùng, bạn phải gọi thú y ngay, vì đây là ca cấp cứu.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Chướng hơi là một trong những cách bò và dê chết nhanh nhất mà người nuôi lại hoàn toàn có thể phòng được. Tập này mình giải thích cơ chế, cách nhận ra sớm, và những thói quen chăn thả giúp tránh được nó.
Dạ cỏ sinh khí thế nào?
Bò, dê, cừu có dạ dày bốn ngăn, ngăn lớn nhất là dạ cỏ nằm ở phía bên trái bụng. Trong dạ cỏ có vô số vi sinh vật lên men cỏ, và việc lên men luôn sinh ra khí. Bình thường bò ợ khí ra liên tục mà ta không để ý.
Chướng hơi xảy ra khi đường thoát khí bị chặn hoặc khi khí sinh ra quá nhanh. Có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất, khí tụ thành túi lớn mà bò không ợ được, có thể do tắc thực quản hoặc do dạ cỏ ngừng co bóp. Kiểu thứ hai, khí bị giữ lại trong vô số bọt nhỏ trộn lẫn với thức ăn, bò cố ợ cũng không ra.
Kiểu có bọt thường liên quan tới thức ăn. Cỏ non nhiều nước, cây họ đậu tươi như lá đậu, cỏ ba lá, khi lên men nhanh dễ tạo bọt. Bò ăn ngấu nghiến lúc đói thì càng dễ bị.
Khi dạ cỏ căng lên, nó ép vào cơ hoành và phổi, bò khó thở dần. Nếu không được xử lý, bò có thể chết trong thời gian ngắn. Đó là lý do không được chần chừ.
Nhận ra chướng hơi sớm
Dấu hiệu dễ thấy nhất là bụng bên trái phình to bất thường, nhất là vùng hõm hông phía trên bên trái. Bình thường chỗ đó hơi lõm, khi chướng thì căng phồng lên, có khi cao hơn cả sống lưng.
Bạn gõ nhẹ vào chỗ đó sẽ nghe tiếng bùng bùng như gõ trống. Bò ngừng ăn, ngừng nhai lại, đứng lên nằm xuống liên tục, đá chân vào bụng, thở nhanh, có khi há miệng thở, chảy dãi.
Ở dê, triệu chứng tương tự, dê kêu rên, bụng trái căng, đứng còng lưng. Dê nhỏ nên diễn biến có khi còn nhanh hơn.
Chướng hơi hay xảy ra sau khi bò được thả vào bãi cỏ mới, sau mưa, vào sáng sớm sương dày, hay sau khi bò phá rào ăn vào ruộng đậu. Biết được những thời điểm nguy hiểm đó, bạn để ý kỹ hơn.
Trong lúc chờ thú y đến
Việc đầu tiên là gọi thú y, nói rõ bò bị chướng bụng trái, mức độ, bò còn đứng được không. Chướng hơi cần người có chuyên môn xử lý, nhất là khi nặng.
Trong lúc chờ, ngừng ngay mọi thức ăn. Nếu được, dắt bò đứng ở chỗ đầu cao hơn đuôi, chân trước kê lên dốc. Tư thế này giúp phần khí dồn về phía trước, dễ ợ ra hơn.
Có người xoa bóp vùng bụng trái theo vòng để kích thích dạ cỏ co bóp. Việc này có thể giúp với ca nhẹ, nhưng đừng đấm mạnh làm bò đau thêm. Giữ bò đứng, hạn chế để bò nằm nghiêng vì nằm nghiêng làm khó thở hơn.
Đừng tự đâm dao hay dùi vào bụng bò theo lời truyền miệng nếu chưa được thú y hướng dẫn. Đâm sai chỗ có thể gây nhiễm trùng ổ bụng hay làm tổn thương nội tạng. Với ca chướng có bọt, đâm thủng cũng không thoát được khí. Mọi việc dùng thuốc cũng phải theo chỉ định của thú y.
Phòng chướng hơi khi chăn thả
Không thả bò đói vào bãi cỏ non, nhất là lúc sáng sớm còn ướt sương hay ngay sau mưa. Cho bò ăn một ít rơm khô, cỏ khô trước khi thả, để bò không ăn ngấu nghiến.
Khi chuyển bò sang bãi cỏ mới, đồng cỏ có nhiều cây họ đậu, hãy cho bò ăn ở đó thời gian ngắn trước rồi tăng dần qua nhiều ngày. Dạ cỏ cần thời gian để thích nghi với thức ăn mới.
Rào chắn ruộng đậu, ruộng rau gần bãi chăn. Nhiều ca chướng hơi xảy ra vì bò phá rào và ăn no nê thứ không quen.
Với thức ăn cắt về, nên để cỏ non héo bớt một chút trước khi cho ăn, hoặc trộn với cỏ khô, rơm. Cỏ quá non quá ướt cho ăn một lúc nhiều là rủi ro.
Những ngộ độc dễ nhầm và thói quen tốt
Không phải bò nào bỏ ăn, khó thở cũng là chướng hơi. Có những loại lá chứa chất độc khi ăn tươi nhiều, ví dụ lá sắn tươi, có thể gây ngộ độc nguy hiểm. Nhiều nơi khuyên phơi héo hoặc xử lý lá sắn trước khi cho ăn và chỉ cho ăn lượng vừa phải. Cách xử lý cụ thể bạn hỏi khuyến nông.
Bò ăn phải túi ni lông, dây nhựa, có thể bị tắc nghẽn, cũng làm dạ cỏ ngừng hoạt động. Dọn sạch rác nhựa quanh bãi chăn là việc nhỏ mà cứu được bò.
Thói quen tốt nhất là quan sát bò mỗi lần thả và mỗi lần lùa về. Nhìn hõm hông trái, xem bò có nhai lại không. Phát hiện sớm thì ca nào cũng nhẹ hơn.
Lưu số điện thoại thú y xã trong máy và dán ở cột chuồng. Lúc bò chướng hơi, mỗi phút đều quý.
Câu hỏi thường gặp
Bò bị chướng hơi có tự khỏi không?
Những ca rất nhẹ có thể tự giảm khi bò ợ được hơi. Nhưng chướng hơi có thể nặng lên rất nhanh và gây chết. Vì vậy khi thấy bụng trái căng, hãy gọi thú y ngay thay vì chờ.
Vì sao chướng hơi hay xảy ra vào sáng sớm?
Sáng sớm cỏ còn ướt sương và nhiều nước, bò lại đói sau một đêm nên ăn ngấu nghiến. Thức ăn non nhiều nước lên men nhanh dễ tạo khí và bọt. Cho bò ăn rơm khô trước khi thả là cách phòng đơn giản.
Dê có bị chướng hơi như bò không?
Có, vì dê cũng là loài nhai lại với dạ cỏ. Dê ăn nhiều lá non, cây họ đậu tươi lúc đói cũng dễ bị. Triệu chứng và cách phòng tương tự như ở bò.
Cho bò uống dầu ăn có chữa được chướng hơi không?
Có những cách chữa dân gian được truyền miệng, nhưng không phải ca nào cũng phù hợp, và cho uống sai cách có thể làm bò sặc vào phổi. Hãy hỏi thú y trước khi cho bò uống bất cứ thứ gì.
Bò đã từng bị chướng hơi có hay bị lại không?
Có những con dễ bị lặp lại hơn, nhất là khi điều kiện chăn thả không đổi. Bạn chú ý hơn tới con đó, điều chỉnh thức ăn và giờ thả, và nhờ thú y kiểm tra xem có nguyên nhân nào khác không.
