Vắt sữa bò sạch ở nông hộ đi theo một trình tự cố định: rửa tay, rửa và lau khô bầu vú bằng khăn riêng cho từng con, vắt bỏ vài tia đầu để kiểm tra sữa, vắt nhanh, nhẹ và đều tay, rồi sát trùng núm vú. Viêm vú là bệnh gây thiệt hại nhiều nhất cho người nuôi bò sữa, và phần lớn các ca có thể chặn ngay tại khâu vắt.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Một ca sữa sạch không chỉ là chuyện bán được giá hay không, mà còn là chuyện con bò có giữ được bầu vú khoẻ suốt nhiều năm. Tập này mình đi từng bước của một lần vắt, và giải thích lý do của mỗi bước.
Vì sao viêm vú lại hay gặp đến vậy?
Bầu vú bò có bốn khoang riêng, mỗi khoang thông ra ngoài bằng một lỗ ở đầu núm vú. Lỗ núm vú là cửa ngõ duy nhất mà vi khuẩn có thể đi vào bầu vú, và cánh cửa ấy mở ra mỗi lần vắt sữa.
Sau khi vắt, lỗ núm vú còn hé mở một thời gian mới khép lại hẳn. Nếu ngay lúc đó bò nằm xuống nền bẩn, phân ướt, vi khuẩn có cơ hội lọt vào. Tay người vắt bẩn, khăn lau dùng chung nhiều con, máy vắt không sạch cũng mang vi khuẩn từ con này sang con khác.
Viêm vú có hai dạng. Dạng thấy được thì bầu vú sưng, nóng, đỏ, đau, sữa vón cục, loãng, có khi lẫn máu. Dạng tiềm ẩn thì nhìn bằng mắt không thấy gì, nhưng sữa giảm dần và chất lượng kém đi.
Dạng tiềm ẩn mới là dạng gây thiệt hại thầm lặng. Có những phép thử nhanh tại chuồng giúp phát hiện, cán bộ thú y hoặc nơi thu mua sữa có thể hướng dẫn bạn cách làm.
Chuẩn bị trước khi vắt
Người vắt cắt móng tay gọn, rửa tay bằng xà phòng, mặc áo sạch. Dụng cụ như xô, ca, bình chứa nên làm bằng inox hoặc vật liệu dễ rửa, được rửa sạch và để khô sau mỗi lần dùng.
Giữ chỗ vắt sạch, khô, không có phân ướt. Bò được vắt ở chỗ quen, giờ quen, sẽ đứng yên và tiết sữa tốt hơn. Bò là loài rất thích sự đều đặn, đổi giờ vắt liên tục làm bò căng thẳng và giảm sữa.
Rửa bầu vú và núm vú bằng nước sạch, chú ý phần đầu núm. Sau đó lau khô bằng khăn sạch, mỗi con một khăn riêng, hoặc khăn giấy dùng một lần. Đừng để nước rửa nhỏ giọt xuống xô sữa, vì nước đó mang theo bụi bẩn từ bầu vú.
Việc rửa và xoa bóp bầu vú còn có tác dụng kích thích bò tiết sữa. Bò cảm nhận được bàn tay quen và bầu vú bắt đầu căng lên. Đây là thời điểm tốt để bắt đầu vắt.
Bỏ vài tia đầu và vắt đúng cách
Trước khi vắt chính, bạn vắt bỏ vài tia đầu tiên của mỗi núm vào một cái cốc riêng có đáy sẫm màu. Những tia đầu thường chứa nhiều vi khuẩn nhất từ đầu núm vú. Đồng thời, nhìn vào cốc bạn thấy sữa có vón cục, loãng nước hay màu lạ không.
Nếu thấy sữa bất thường ở một khoang, con bò đó có thể đang viêm vú. Bạn vắt con đó sau cùng, để sữa riêng không đổ chung, và báo thú y.
Khi vắt tay, hãy dùng cả bàn tay ôm núm vú, khép ngón cái và ngón trỏ ở gốc núm để giữ sữa lại, rồi lần lượt khép các ngón còn lại để đẩy sữa ra. Không vuốt kéo núm vú từ trên xuống bằng hai ngón, vì kéo như vậy làm tổn thương núm vú về lâu dài.
Vắt nhanh, đều và vắt cạn. Sữa sót lại nhiều trong bầu vú là môi trường tốt cho vi khuẩn. Nếu dùng máy vắt, hãy làm theo hướng dẫn của máy và đừng để máy chạy quá lâu khi sữa đã cạn.
Sau khi vắt: sát trùng núm vú và giữ bò đứng
Ngay sau khi vắt xong, nhúng hoặc phun đầu núm vú bằng dung dịch sát trùng chuyên dùng. Lớp dung dịch phủ lên đầu núm, che chắn lỗ núm trong lúc nó còn hé mở. Loại dung dịch và cách pha, bạn hỏi thú y.
Nhiều người nuôi cho bò ăn ngay sau khi vắt. Bò đứng ăn một lúc, lỗ núm vú kịp khép lại trước khi bò nằm xuống. Mẹo nhỏ này giảm đáng kể nguy cơ vi khuẩn từ nền chuồng xâm nhập.
Thứ tự vắt cũng quan trọng. Vắt bò khoẻ trước, bò từng bị viêm vú sau, bò đang viêm sau cùng. Như vậy tay và dụng cụ không mang vi khuẩn từ con bệnh sang con khoẻ.
Giữ chỗ bò nằm khô sạch, thay chất độn thường xuyên. Bầu vú chạm vào nền chuồng nhiều giờ mỗi ngày, nền bẩn là bầu vú bẩn.
Giữ sữa sạch sau khi vắt và sữa của bò đang điều trị
Sữa tươi là môi trường mà vi khuẩn sinh sôi rất nhanh ở nhiệt độ ngoài trời. Lọc sữa qua vải lọc sạch và đưa đi làm lạnh hoặc giao cho điểm thu mua càng sớm càng tốt.
Bình chứa sữa phải đậy kín, để chỗ mát, tránh nắng. Rửa bình ngay sau khi đổ sữa, đừng để sữa khô cứng đóng cặn ở đáy.
Bò đang được điều trị bằng thuốc, nhất là kháng sinh, thì sữa của nó không được bán hay trộn chung trong thời gian ngưng thuốc mà thú y dặn. Thuốc tồn dư trong sữa có hại cho người uống và nơi thu mua có thể kiểm tra rồi từ chối cả bình.
Ghi lại con nào đang điều trị, ngày bắt đầu, ngày được bán sữa trở lại, và đánh dấu con bò đó để không ai vắt nhầm. Lần vắt tới, bạn thử thêm bước vắt bỏ vài tia đầu vào cốc đáy sẫm, có khi sẽ thấy điều mình chưa từng để ý.
Câu hỏi thường gặp
Bò bị viêm vú có vắt sữa tiếp được không?
Thường vẫn phải vắt để làm sạch khoang bị viêm, nhưng sữa đó không được bán hay dùng. Cách điều trị và cách vắt khi bò bị viêm vú, bạn làm theo hướng dẫn của thú y.
Một ngày nên vắt sữa bò mấy lần?
Nhiều nơi vắt hai lần mỗi ngày vào giờ cố định, cách đều nhau. Quan trọng nhất là giữ đúng giờ mỗi ngày vì bò quen nhịp. Đổi giờ thất thường làm bò căng thẳng và giảm sữa.
Có cần rửa bầu vú bằng xà phòng không?
Thường chỉ cần nước sạch và lau khô kỹ. Xà phòng sót lại có thể lẫn vào sữa hoặc làm da khô nứt. Nếu cần dùng dung dịch rửa chuyên dùng, hãy hỏi thú y hoặc nơi thu mua.
Vì sao sữa bò bị chua nhanh?
Sữa chua nhanh thường do vi khuẩn từ dụng cụ, tay hay bầu vú bẩn, và do sữa không được làm lạnh kịp. Rửa dụng cụ kỹ, vắt sạch và làm lạnh sữa sớm giúp sữa giữ được lâu hơn.
Bò sau khi đẻ bao lâu thì sữa bán được?
Những ngày đầu sau đẻ bò tiết sữa đầu, dành cho bê bú. Sau giai đoạn đó sữa mới chuyển dần sang sữa thường. Thời điểm cụ thể bạn hỏi thú y hoặc nơi thu mua sữa.
