Cá nổi đầu lúc sáng sớm là dấu hiệu nước ao đang thiếu oxy. Ban ngày tảo dùng ánh nắng tạo ra oxy, nhưng suốt đêm cả tảo lẫn cá đều chỉ hô hấp, tiêu thụ oxy mà không có gì bù lại, nên lượng oxy thấp nhất rơi vào lúc gần sáng. Khi thấy cá đớp khí, bạn phải bật quạt hoặc sục khí ngay, thêm nước sạch và ngừng cho ăn.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Cảnh mặt ao lúc tờ mờ sáng lăn tăn những cái miệng cá đớp khí là cảnh làm người nuôi cá thót tim. Tập này mình giải thích vì sao chuyện đó xảy ra, những ngày nào nguy hiểm nhất, và cách cứu cũng như cách phòng.
Vì sao oxy trong ao lại cạn vào lúc gần sáng?
Oxy trong nước ao đến từ hai nguồn chính: tảo quang hợp nhờ ánh nắng, và không khí hoà vào mặt nước khi có gió, sóng. Trong đó tảo là nguồn lớn nhất ở ao nuôi cá.
Ban ngày có nắng, tảo tạo ra nhiều oxy, buổi chiều thường là lúc nước ao giàu oxy nhất. Nhưng khi trời tối, tảo ngừng tạo oxy và quay sang tiêu thụ oxy giống như cá. Thêm vào đó, vi khuẩn phân huỷ bùn và thức ăn thừa cũng tiêu thụ oxy cả ngày lẫn đêm.
Cứ thế suốt đêm, lượng oxy giảm dần. Đến lúc gần sáng, trước khi mặt trời lên, oxy xuống thấp nhất. Nếu ao có quá nhiều cá, quá nhiều tảo, quá nhiều chất hữu cơ, thì oxy cạn dưới mức cá chịu được.
Cá lúc đó ngoi lên mặt nước, nơi lớp nước mỏng tiếp xúc với không khí còn chút oxy, đớp liên tục. Đó là cảnh cá nổi đầu.
Những ngày nguy hiểm nhất
Những ngày trời âm u kéo dài là nguy hiểm, vì tảo không đủ nắng để tạo oxy ngay cả ban ngày. Oxy không được nạp đầy vào chiều, đêm xuống đã thiếu.
Sau một trận mưa giông lớn mùa hè cũng rất nguy hiểm. Nước mưa lạnh rơi xuống làm các tầng nước đảo lộn, lớp nước đáy thiếu oxy, nhiều khí độc trộn lên. Mưa còn làm tảo chết hàng loạt.
Khi tảo phát triển quá mức rồi tàn đột ngột, nước ao đổi màu nhanh, có váng, mùi tanh. Xác tảo phân huỷ ăn mất rất nhiều oxy. Đây là lúc cá có thể chết hàng loạt.
Những đêm nóng oi bức, không gió, cũng làm oxy thấp vì nước ấm giữ được ít oxy hơn nước mát. Vào cuối vụ, khi cá đã lớn, cho ăn nhiều, nguy cơ càng cao.
Nhận biết sớm và mức độ nặng nhẹ
Ở mức nhẹ, bạn thấy lác đác vài con cá nhỏ ngoi lên vào lúc gần sáng, khi mặt trời lên thì lặn xuống. Đây là lời cảnh báo sớm, đừng bỏ qua.
Ở mức nặng hơn, cá nổi nhiều, tụ thành đám, thường tập trung ở phía bờ đầu gió, nơi mặt nước được gió khuấy có thêm oxy. Cá lớn cũng nổi lên, bơi lờ đờ, không sợ người.
Khi đã có cá chết nổi, nhất là cá lớn, thì tình hình đã rất nghiêm trọng. Những loài cần nhiều oxy như cá mè, cá trắm thường chết trước, những loài chịu đựng tốt hơn như cá rô phi, cá trê nổi sau.
Thói quen tốt là ra ao vào lúc trời còn mờ sáng, nhất là sau những ngày âm u hay đêm oi bức. Chỉ cần đứng trên bờ vài phút là bạn biết ao có vấn đề hay không.
Cứu cá ngay khi thấy nổi đầu
Việc đầu tiên là tăng oxy. Nếu có quạt nước hoặc máy sục khí, bật ngay. Nếu không có, bạn có thể dùng máy bơm bơm nước tuần hoàn, phun lên mặt ao cho nước xáo trộn với không khí, hoặc khua nước ở phía đầu gió.
Việc thứ hai là thêm nước mới sạch, giàu oxy nếu có nguồn. Nước mới vừa pha loãng chất độc, vừa đem oxy vào. Lưu ý nước mới phải sạch, đừng lấy nước từ chỗ đang ô nhiễm.
Việc thứ ba là ngừng cho ăn trong buổi đó và không bón phân. Cá thiếu oxy không ăn được, thức ăn rơi xuống thối rữa lại càng ăn mất oxy. Cũng đừng xáo trộn đáy ao, khí độc dưới đáy sẽ trộn lên.
Cá chết thì vớt ra ngay, xử lý đúng cách, không vứt xuống kênh mương. Nếu cá chết nhiều kèm dấu hiệu lạ trên thân, hãy báo cán bộ thuỷ sản hoặc thú y để biết có bệnh hay không.
Phòng cá nổi đầu từ gốc
Mật độ thả hợp lý là gốc của mọi chuyện. Thả dày quá thì cá lớn lên, lượng oxy cần mỗi đêm vượt quá khả năng của ao. Mật độ cụ thể tuỳ loài, kích thước ao và có quạt nước hay không, bạn hỏi khuyến nông.
Cho ăn vừa đủ, không để thức ăn thừa. Thức ăn thừa chìm xuống đáy là nhiên liệu cho vi khuẩn ăn oxy. Những ngày âm u, mưa nhiều, hãy giảm lượng ăn.
Ao nuôi dày nên có quạt nước hoặc máy sục khí và chạy vào ban đêm, nhất là nửa đêm về sáng. Nhiều người chỉ bật khi thấy cá nổi, lúc đó đã muộn một bước.
Giữ màu nước ổn định, thay nước định kỳ, không để tảo bùng quá mức. Tối nay, nếu trời oi và không gió, bạn hãy đặt chuông báo thức ra ao lúc gần sáng.
Câu hỏi thường gặp
Cá nổi đầu có phải do bệnh không?
Phần lớn trường hợp cá nổi đầu lúc sáng sớm là do thiếu oxy chứ không phải bệnh. Nếu cá nổi cả khi trời đã sáng rõ, có vết loét hay dấu hiệu lạ, có thể có bệnh, hãy báo cán bộ thuỷ sản.
Vì sao cá chết nhiều sau trận mưa lớn?
Mưa lớn làm các tầng nước đảo lộn, tảo chết, oxy giảm và khí độc từ đáy trộn lên. Sau mưa giông, bạn nên bật quạt nước, giảm cho ăn và theo dõi ao kỹ vào đêm và sáng hôm sau.
Không có máy quạt nước thì làm sao?
Có thể dùng máy bơm tuần hoàn nước phun lên mặt ao, thêm nước mới sạch, hoặc khuấy nước ở phía đầu gió. Về lâu dài, nếu nuôi dày, nên đầu tư thiết bị tạo oxy hoặc giảm mật độ thả.
Cá rô phi có bị nổi đầu không?
Cá rô phi chịu thiếu oxy tốt hơn nhiều loài khác nhưng vẫn có thể nổi đầu khi ao thiếu oxy nặng. Thấy rô phi nổi là ao đang rất thiếu oxy. Hãy xử lý ngay.
Nên bật quạt nước vào giờ nào?
Nhiều người chạy quạt vào ban đêm, nhất là từ nửa đêm tới sáng, khi oxy giảm mạnh. Ngày âm u hay sau mưa thì chạy thêm. Giờ chạy cụ thể tuỳ mật độ nuôi và tình trạng ao.
