Cận huyết là khi con đực phối với con cái có họ hàng gần như con gái, cháu gái hay chị em ruột của nó. Một vài lần thì chưa thấy gì, nhưng đàn cận huyết qua nhiều thế hệ sẽ dần nở kém, đẻ ít con, nhiều con dị tật, còi cọc, sức đề kháng yếu. Cách tránh đơn giản nhất ở nông hộ là thay con đực trước khi lứa con gái của nó đến tuổi phối.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Ở nhiều nhà, con gà trống đẹp, con dê đực khoẻ được giữ lại nhiều năm như một niềm tự hào. Tập này mình nói vì sao chính sự gắn bó ấy lại có thể làm đàn của bạn yếu dần, và cách giữ đàn khoẻ mà không tốn kém.
Cận huyết hoạt động thế nào?
Mỗi con vật mang hai bộ gen, một từ cha, một từ mẹ. Trong mỗi con đều có những gen lỗi nằm im, không gây hại vì được bản gen tốt từ bên kia che đi.
Khi hai con không họ hàng phối với nhau, khả năng cả hai cùng truyền một gen lỗi giống nhau cho con là thấp. Nhưng khi hai con có họ hàng gần, chúng mang nhiều gen giống nhau, kể cả gen lỗi. Khả năng con của chúng nhận hai bản lỗi cùng lúc tăng lên.
Khi đó gen lỗi lộ ra: con non dị tật, yếu, chết phôi, hoặc chỉ đơn giản là sức sống kém, lớn chậm, hay bệnh. Hiện tượng ấy người ta gọi là suy thoái cận huyết.
Cận huyết không làm hỏng đàn ngay trong một lứa, mà mài mòn dần qua nhiều thế hệ. Vì vậy người nuôi thường không nhận ra cho tới khi đàn đã yếu rõ.
Nông hộ dễ cận huyết vì đâu?
Đàn nhỏ, chỉ một con đực, giữ nhiều năm là công thức cận huyết quen thuộc. Gà trống phối cho đàn mái, con gái của nó lớn lên lại ở trong đàn đó, rồi tiếp tục được chính nó phối. Sau vài năm, cả đàn là họ hàng gần.
Với dê, heo, chuyện tương tự xảy ra khi giữ lại con cái từ đàn nhà làm giống mà không thay đực.
Có khi người nuôi đổi đực với nhà hàng xóm, nhưng hai nhà lại từng lấy giống từ cùng một nguồn. Thật ra chúng vẫn là họ hàng.
Đàn càng nhỏ, càng khép kín, nguy cơ càng cao. Đó là lý do những làng nuôi một giống bản địa lâu đời, nếu không trao đổi giống, có thể gặp chuyện giống thoái hoá dần.
Dấu hiệu đàn đang cận huyết
Với gà, dấu hiệu dễ thấy là trứng ấp nở kém hơn trước, nhiều phôi chết giữa chừng, gà con nở ra yếu, chân cong, mỏ lệch, khó nuôi.
Với heo, dê, bò, có thể thấy số con mỗi lứa giảm dần, nhiều con chết sớm, con non dị tật như hở hàm, cụt đuôi, thoát vị, hoặc chỉ đơn giản là đàn lớn chậm hơn những năm trước.
Sức đề kháng kém đi cũng là một dấu hiệu. Đàn hay ốm vặt hơn, một bệnh nhẹ cũng làm chết nhiều hơn.
Một cách tự kiểm đơn giản là so với ghi chép của những năm trước. Nếu ngày trước mỗi mẻ trứng nở được phần lớn, nay chỉ nở được hơn một nửa, mà máy ấp, gà mẹ, thức ăn không đổi gì, thì đó là một lời cảnh báo đáng nghe.
Những dấu hiệu này có thể do nhiều nguyên nhân khác như thức ăn, chuồng trại, bệnh. Nhưng nếu đã loại trừ những thứ đó và bạn giữ một con đực quá lâu, hãy nghĩ tới cận huyết.
Thay đực, đổi giống và dùng tinh nhân tạo
Nguyên tắc đơn giản: thay con đực trước khi lứa con gái đầu tiên của nó đến tuổi phối. Với gà, nhiều người đổi gà trống mỗi một hai năm. Với dê, heo, bò, thời gian tuỳ vào tuổi phối của con cái.
Con đực mới nên lấy từ nguồn không họ hàng, càng xa càng tốt, ví dụ từ một trại giống uy tín hay từ một vùng khác. Nhớ rằng con đực mới cũng phải được cách ly theo đúng nguyên tắc trước khi vào đàn.
Với heo, bò, thụ tinh nhân tạo là cách tránh cận huyết rất tiện. Mỗi lần phối có thể dùng tinh của một đực giống khác, không phải nuôi đực trong nhà.
Nếu muốn giữ con đực tốt, có thể đổi chỗ: con đực ấy chuyển sang phối cho một đàn khác không họ hàng, còn đàn nhà dùng con đực mới.
Đánh dấu và ghi sổ phả hệ đơn giản
Không cần sổ phả hệ phức tạp như trại giống, chỉ cần biết con nào là con của con nào. Gà có thể đeo vòng chân màu theo lứa. Heo, bò, dê có thể bấm số tai, đeo thẻ tai theo hướng dẫn thú y.
Mỗi lần phối, ghi tên hoặc số con cái, con đực, ngày phối. Mỗi lứa đẻ, ghi số con, con nào được giữ lại làm giống.
Khi cần chọn đực mới hay chọn cái để giữ, nhìn vào sổ là biết con nào có họ với con nào. Ghi chép cũng giúp bạn thấy dòng nào đẻ tốt, dòng nào kém.
Người nuôi giỏi coi đàn của mình như một gia phả. Năm nay, bạn hãy đánh dấu con đực đang dùng và ghi lại năm nó bắt đầu làm giống, để biết khi nào là lúc thay.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên thay gà trống trong đàn?
Nhiều người thay gà trống mỗi một hai năm, hoặc trước khi lứa gà mái con của nó bắt đầu đẻ. Gà trống mới nên lấy từ nguồn không họ hàng và cách ly trước khi nhập đàn.
Cho heo đực phối với con gái của nó có sao không?
Đây là cận huyết rất gần, dễ làm tăng tỉ lệ dị tật, chết phôi và giảm sức sống của heo con. Nên tránh bằng cách thay đực hoặc dùng tinh nhân tạo từ đực giống khác.
Đổi đực với nhà hàng xóm có tránh được cận huyết không?
Có thể, nếu hai đàn không cùng nguồn gốc. Nếu cùng lấy giống từ một nơi, chúng có thể vẫn là họ hàng. Lấy đực từ nguồn xa hơn sẽ chắc hơn.
Cận huyết có bao giờ được dùng có chủ đích không?
Trong công tác giống chuyên nghiệp, người ta có thể dùng cận huyết có kiểm soát để cố định một đặc điểm, kèm chọn lọc rất kỹ. Với nông hộ, việc này không phù hợp và nên tránh.
Làm sao đánh dấu vật nuôi để ghi sổ?
Gà có thể đeo vòng chân màu, heo bò dê có thể bấm số tai hoặc đeo thẻ tai. Hỏi thú y về cách đánh dấu phù hợp và nhẹ nhàng cho từng loài.
