Việc quan trọng nhất khi bê hay dê con vừa chào đời là cho chúng bú sữa đầu thật sớm, trong vài giờ đầu, vì đó là nguồn kháng thể gần như duy nhất của chúng lúc ấy. Sau đó là sát trùng rốn, giữ chỗ nằm khô và ấm, có nước sạch, và tập cho chúng ăn cỏ dần để dạ cỏ lớn lên.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Bê và dê con là tương lai của cả đàn, và những tuần đầu tiên quyết định chúng có lớn khoẻ hay còi cọc suốt đời. Tập này mình đi từ khoảnh khắc con non đứng dậy cho tới lúc nó bắt đầu nhai miếng cỏ đầu tiên.
Sữa đầu: tấm khiên trong vài giờ đầu
Bò và dê không truyền được nhiều kháng thể cho con qua nhau thai như ở người. Con non sinh ra gần như không có sức đề kháng, và chúng nhận kháng thể từ sữa đầu của mẹ.
Ruột con non chỉ hấp thu được kháng thể nguyên vẹn trong một khoảng thời gian ngắn sau khi sinh, rồi khả năng ấy giảm nhanh. Bú sớm thì hấp thu nhiều, bú muộn thì dù sữa đầu tốt cũng không còn nhận được bao nhiêu.
Bạn để ý xem con non có tự đứng dậy và tìm vú được không, có ngậm vú và nuốt thật không. Con yếu, đẻ khó, đẻ vào ban đêm lạnh thường bú chậm, cần được giúp đỡ.
Nếu mẹ không có sữa, không cho bú, hay mẹ chết, bạn cần nguồn sữa đầu khác. Nhiều người nuôi bò sữa trữ đông sẵn một ít sữa đầu của con khác để dùng khi cần. Cách rã đông và cho bú, bạn hỏi thú y để không làm hỏng kháng thể.
Rốn, chỗ nằm và hơi ấm
Dây rốn là cửa ngõ của vi khuẩn trong những ngày đầu. Sau khi sinh, người nuôi thường nhúng hoặc sát trùng đầu rốn bằng dung dịch phù hợp. Rốn sưng, nóng, chảy mủ là dấu hiệu viêm rốn, cần gọi thú y.
Chỗ nằm của con non phải khô, sạch, lót rơm dày. Bê và dê con nằm nhiều trong mấy tuần đầu, nền bẩn ẩm vừa làm lạnh bụng vừa là nguồn bệnh.
Dê con rất nhạy với lạnh và ẩm, nhất là dê con sinh vào mùa đông miền Bắc hay mùa mưa. Một góc chuồng kín gió, lót rơm dày, có thể thêm đèn sưởi trong những đêm rét, sẽ giúp dê con qua được giai đoạn đầu.
Bê con khoẻ hơn dê con nhưng cũng cần tránh gió lùa và mưa tạt. Cho con non ở chung chỗ với mẹ trong những ngày đầu để chúng được liếm, được ủ và bú theo nhu cầu.
Khi phải cho bú bình
Ở trại bò sữa, bê thường được tách mẹ sớm để vắt sữa bán. Khi đó bê bú bình hoặc bú xô có núm. Bình và núm phải rửa sạch sau mỗi lần, vì sữa thừa đóng trong núm là ổ vi khuẩn.
Cho bú đúng giờ, đều lượng, sữa ấm vừa phải. Đổi lượng sữa, đổi loại sữa, đổi giờ thất thường là nguyên nhân hay gặp của tiêu chảy ở bê bú bình.
Tư thế bú cũng quan trọng. Khi con non bú với đầu ngẩng lên như bú mẹ, một phản xạ tự nhiên làm sữa chảy thẳng xuống phần dạ dày tiêu hoá sữa, bỏ qua dạ cỏ. Bú xô cúi đầu quá thấp có khi làm sữa rơi vào dạ cỏ, lên men gây rối loạn.
Lượng sữa cho mỗi ngày phụ thuộc cân nặng và tuổi của con non. Bạn hỏi thú y hoặc khuyến nông để có lịch phù hợp, đừng cho bú quá nhiều một lần.
Tập ăn cỏ để dạ cỏ lớn lên
Bê và dê con mới sinh có dạ cỏ nhỏ, chưa hoạt động như ở con trưởng thành. Lúc này chúng sống bằng sữa. Dạ cỏ chỉ phát triển khi con non bắt đầu ăn thức ăn khô như cỏ khô, thức ăn tập ăn.
Vì vậy từ sớm, người nuôi để sẵn một ít cỏ khô mềm, thức ăn tập ăn và nước sạch trong ô của con non. Lúc đầu chúng chỉ ngửi, nghịch, rồi bắt chước mẹ mà ăn dần.
Nước sạch rất quan trọng cho sự phát triển của dạ cỏ, chứ không chỉ để giải khát. Nhiều người nghĩ con non đã bú sữa thì không cần nước, đó là một hiểu lầm.
Con non tập ăn sớm thì đến lúc cai sữa sẽ ít bị sốc, ít còi cọc. Đó là lý do người nuôi giỏi bắt đầu chuẩn bị cho việc cai sữa ngay từ tuần đầu tiên.
Tiêu chảy và những dấu hiệu cần gọi thú y
Tiêu chảy là vấn đề thường gặp nhất ở bê và dê con trong vài tuần đầu. Nguyên nhân có thể do vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, hoặc do cho bú sai cách. Con non tiêu chảy mất nước rất nhanh, mắt trũng, da kém đàn hồi, yếu dần.
Khi con non tiêu chảy, bạn giữ ấm, giữ khô, gọi thú y để được hướng dẫn bù nước và điều trị nếu cần. Đừng tự ý ngừng hẳn sữa hay cho uống thuốc theo lời mách.
Những dấu hiệu khác cần gọi thú y: con non không chịu bú, nằm lì không đứng dậy, thở khó, ho, rốn sưng, khớp sưng làm đi khập khiễng.
Ghi lại ngày sinh, cân nặng nếu có, ngày tập ăn và mọi lần ốm. Cuốn sổ ấy giúp bạn biết lứa nào tốt, mẹ nào nuôi con giỏi. Lứa tới, hãy chuẩn bị sẵn một góc ấm khô lót rơm trước ngày dự kiến đẻ ít nhất một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Bê con mới sinh bao lâu thì phải bú sữa đầu?
Càng sớm càng tốt, trong vài giờ đầu sau khi sinh. Khả năng hấp thu kháng thể của ruột giảm nhanh theo thời gian. Nếu bê không tự bú được, bạn cần giúp hoặc cho bú bằng bình.
Dê con mất mẹ thì nuôi thế nào?
Dê con mất mẹ cần sữa đầu càng sớm càng tốt, có thể từ dê mẹ khác vừa đẻ hoặc sữa đầu trữ sẵn. Sau đó nuôi bằng bình với sữa phù hợp, giữ ấm và sạch. Bạn hỏi thú y về loại sữa và lượng cho bú.
Có cần cho bê con uống nước không?
Có, bê con cần nước sạch ngay cả khi đang bú sữa. Nước giúp dạ cỏ phát triển và giúp con non chịu được nắng nóng. Đặt máng nước sạch trong ô của bê từ sớm.
Vì sao bê bú bình hay bị tiêu chảy?
Thường do cho bú không đều giờ, không đều lượng, sữa quá nguội hoặc quá nóng, dụng cụ bẩn, hoặc đổi loại sữa đột ngột. Giữ nề nếp cho bú và vệ sinh bình núm giúp giảm nhiều ca tiêu chảy.
Khi nào bê dê con bắt đầu ăn cỏ?
Con non thường bắt đầu nhấm nháp cỏ khô và thức ăn tập ăn trong vài tuần đầu nếu được để sẵn. Lúc đầu ăn rất ít, sau đó tăng dần. Để sẵn cỏ mềm và nước sạch từ sớm là cách tốt nhất.
