Giống vật nuôi bản địa đáng giữ vì chúng đã thích nghi với khí hậu và cách nuôi của từng vùng qua rất nhiều thế hệ, chịu kham khổ, ít tốn kém, cho thịt có hương vị riêng, và là nguồn gen quý mà mất đi thì không lấy lại được. Giữ giống không khó: nuôi thuần một phần đàn, chọn lọc con tốt làm giống, không lai tạp tất cả, và tránh cận huyết.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Trong vài chục năm, các giống ngoại năng suất cao đã thay thế phần lớn giống nội trong chuồng trại. Tập này không nhằm chê giống ngoại, mà để nói vì sao những con heo đen, con gà ri trong vườn vẫn xứng đáng có chỗ, và người nuôi có thể làm gì.
Giống bản địa có gì quý?
Giống bản địa được chọn lọc tự nhiên và bởi người nuôi qua nhiều đời, trong chính điều kiện của vùng ấy. Chúng chịu được nắng nóng, giá rét, thức ăn nghèo, cách nuôi thả, những thứ mà giống ngoại cao sản khó chịu nổi.
Heo bản địa thường ăn được nhiều thức ăn thô xanh, rau, cám, phụ phẩm. Gà bản địa tự kiếm ăn giỏi, ấp và nuôi con khéo. Bò vàng sống khoẻ trên đồi cỏ nghèo.
Thịt của nhiều giống bản địa có hương vị, độ săn mà người tiêu dùng đánh giá cao, nhất là trong các món truyền thống và đặc sản vùng miền.
Quan trọng hơn cả, mỗi giống là một kho gen. Những đặc tính như chịu nóng, chịu bệnh, sống khoẻ trong điều kiện khó có thể trở nên rất cần thiết khi khí hậu thay đổi. Giống mất rồi thì không có cách nào lấy lại.
Một vài giống bản địa quen thuộc
Heo Móng Cái với bộ lông lang đen trắng, gốc từ vùng Quảng Ninh, nổi tiếng là nái mắn đẻ, khéo nuôi con, từng là nền để lai tạo heo ở nhiều nơi.
Heo Ỉ của đồng bằng Bắc Bộ từng rất phổ biến, thân đen, bụng xệ. Nhiều tài liệu cho biết nay giống này còn lại rất ít. Vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên có nhiều giống heo đen nhỏ con của đồng bào, nuôi thả quanh nhà, quanh rẫy.
Về gà, có gà ri, gà Hồ, gà Mía, gà Đông Tảo, gà ác, gà tre và nhiều giống gà của đồng bào vùng cao. Về bò, có bò vàng ở nhiều vùng. Trâu cũng là vật nuôi bản địa gắn bó với nông nghiệp lúa nước.
Mỗi giống gắn với một vùng, một cách nuôi, đôi khi gắn với cả lễ tục và món ăn. Giữ giống cũng là giữ một phần văn hoá.
Bạn không cần nhớ hết tên các giống. Điều đáng làm là hỏi những người lớn tuổi trong làng xem ngày trước vùng mình nuôi giống heo, giống gà gì, giờ còn nhà nào giữ. Có khi giống quý nhất lại đang nằm ngay trong vườn một ông cụ cuối xóm.
Vì sao giống bản địa mai một?
Lý do chính là năng suất. Giống bản địa lớn chậm, đẻ ít, nên khi so bằng sổ sách đơn thuần thì thua giống ngoại. Người nuôi chuyển dần sang giống năng suất cao.
Lý do thứ hai là lai tạp không kiểm soát. Khi đực ngoại hay đực lai được thả chung trong vùng, giống bản địa lai dần, sau vài thế hệ không còn con thuần nào.
Lý do thứ ba là cận huyết trong những đàn nhỏ còn sót lại, làm giống yếu đi, càng khiến người nuôi bỏ.
Và cuối cùng là thiếu đầu ra. Khi không ai trả thêm cho thịt heo đen, gà ri, người nuôi không có lý do để giữ.
Giữ giống ở quy mô nông hộ
Không cần nuôi toàn bộ bằng giống bản địa. Bạn có thể giữ một nhóm nhỏ nuôi thuần, tách riêng, không cho phối với đực ngoại, làm nguồn giống cho chính nhà mình.
Chọn lọc là việc quan trọng. Mỗi lứa, giữ lại những con khoẻ nhất, lớn đều, đúng đặc điểm của giống làm giống. Loại những con dị tật, yếu.
Tránh cận huyết bằng cách trao đổi đực giống thuần với những người giữ giống ở nơi khác. Một nhóm người giữ giống trong vùng liên kết với nhau sẽ giữ được giống bền hơn từng nhà đơn lẻ.
Nhà nước có những chương trình bảo tồn nguồn gen vật nuôi. Hỏi phòng nông nghiệp hay trạm khuyến nông xem vùng bạn có chương trình nào, có thể được hỗ trợ giống hay kỹ thuật.
Làm đầu ra đặc sản cho giống bản địa
Giống bản địa khó cạnh tranh về số lượng, nhưng có thể cạnh tranh về chất lượng và câu chuyện. Thịt heo đen thả vườn, gà ri chạy đồi có khách riêng sẵn lòng trả cao hơn.
Muốn vậy, người nuôi phải giữ đúng cách nuôi tạo nên hương vị: thả vườn, thức ăn tự nhiên, thời gian nuôi đủ dài. Nuôi nhốt cho ăn cám công nghiệp thì giống bản địa mất đi phần lớn ưu thế.
Minh bạch là chìa khoá. Nói rõ với khách giống gì, nuôi thế nào, bao lâu. Đừng gắn nhãn đặc sản cho thứ không phải. Một lần bị phát hiện là mất khách cả vùng.
Thị trường đặc sản nhỏ và cần thời gian xây dựng, nên đừng mở rộng vội. Nếu trong vườn nhà bạn còn vài con gà ri hay heo đen thuần, hãy coi chúng như vốn quý và bắt đầu ghi lại dòng của chúng từ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Heo Móng Cái có đặc điểm gì?
Heo Móng Cái có lông lang đen trắng, gốc từ vùng Quảng Ninh, nổi tiếng là nái mắn đẻ và nuôi con khéo. Giống này từng được dùng làm nền lai tạo heo ở nhiều nơi.
Nuôi giống bản địa có lời không?
Lớn chậm hơn nên nếu bán theo giá thịt thường thì khó lời. Lời đến từ việc bán đúng thị trường đặc sản với giá cao hơn và chi phí thấp nhờ tận dụng thức ăn tự nhiên. Hãy tính kỹ đầu ra trước.
Làm sao giữ được giống thuần?
Nuôi tách riêng một nhóm, không cho phối với đực giống ngoại, chọn lọc con tốt làm giống và trao đổi đực thuần với người giữ giống ở nơi khác để tránh cận huyết.
Có chương trình hỗ trợ bảo tồn giống không?
Nhà nước có những chương trình bảo tồn nguồn gen vật nuôi. Hỏi phòng nông nghiệp hay trạm khuyến nông địa phương để biết vùng bạn có chương trình nào và điều kiện tham gia.
Giống bản địa có chịu bệnh tốt hơn không?
Nhiều giống bản địa chịu kham khổ và thích nghi tốt với điều kiện nuôi thả địa phương. Tuy nhiên chúng vẫn mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nếu không tiêm phòng và giữ an toàn sinh học.
