Năm quyền tự do của vật nuôi gồm: không bị đói khát, không bị khó chịu vì chỗ ở, không bị đau đớn và bệnh tật, được thể hiện những tập tính tự nhiên của loài, và không bị sợ hãi, căng thẳng kéo dài. Với người nuôi, đây không phải là khẩu hiệu mà là một phần tay nghề, vì vật nuôi được đối xử tốt thì ít bệnh, lớn đều, và chuồng có lời hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Khái niệm năm quyền tự do được đưa ra ở Anh từ giữa thế kỷ trước, sau này nhiều nơi trên thế giới dùng làm khung để nói về phúc lợi vật nuôi. Tập này mình không bàn chuyện lớn lao, mà nói năm điều ấy hiện ra thế nào trong cái chuồng nhà bạn.
Không đói, không khát
Điều đầu tiên nghe hiển nhiên: vật nuôi phải có đủ thức ăn phù hợp và nước sạch. Nhưng như những tập trước đã nói, nước đủ trên giấy chưa chắc đủ trong thực tế. Núm uống chảy yếu, máng nước cạn giữa trưa, con yếu bị chen ra khỏi máng ăn đều là những lúc vật nuôi đói khát mà chủ không biết.
Đủ ăn cũng có nghĩa là ăn đúng. Gà chỉ ăn ngô, heo chỉ ăn rau, bò chỉ ăn rơm mùa khô là no bụng mà vẫn thiếu chất.
Thức ăn sạch, không mốc, không ôi. Thức ăn mốc là một kiểu đói ẩn, vì con vật ăn vào mà cơ thể bị hại.
Quyền này lời nhất cho người nuôi: vật nuôi đủ ăn uống đúng cách thì lớn nhanh, tiêu tốn thức ăn thấp, đó là tiền.
Không khó chịu vì chỗ ở
Vật nuôi cần một chỗ ở che được nắng mưa, kín gió lạnh, thoáng khí, có chỗ nằm khô và đủ rộng để nằm nghỉ, đứng dậy, quay mình mà không đè lên nhau.
Nền trơn làm vật nuôi trượt ngã, đau chân. Nền ướt làm lạnh bụng, thối móng. Chuồng bí khí làm cay mắt, hại phổi. Chuồng quá nóng làm vật nuôi khổ sở cả ngày.
Những điều ấy đã được nói trong các tập về chuồng trại. Gom lại, chúng là quyền thứ hai: vật nuôi không phải chịu đựng chỗ ở làm chúng khó chịu kéo dài.
Cách kiểm tra đơn giản là tự hỏi: nếu mình phải ngồi trong chuồng này ngang tầm con vật một tiếng, mình có chịu được không.
Không đau đớn, thương tích, bệnh tật
Quyền thứ ba gói trong phòng bệnh, phát hiện sớm và chữa kịp thời. Một con vật ốm mà không ai để ý, nằm đau nhiều ngày, là vi phạm quyền này dù chủ không cố ý.
Thương tích hay đến từ chuồng: đinh nhô ra, cạnh sắt sắc, nan sàn gãy, khe hở kẹt chân. Đi một vòng chuồng tìm và sửa những chỗ ấy là việc rẻ mà giảm được nhiều tổn thương.
Khi cần làm những việc gây đau như thiến, cắt mỏ, cắt đuôi, hãy hỏi thú y về cách làm đúng tuổi, đúng kỹ thuật để giảm đau và giảm biến chứng. Cân nhắc xem việc ấy có thật cần với đàn của mình không.
Vật nuôi bị bệnh nặng không thể chữa, đau đớn kéo dài, cần được xử lý nhân đạo theo hướng dẫn của thú y, thay vì để chúng chịu đựng.
Được sống theo bản năng của loài
Gà cần bới, mổ, tắm cát, ngủ trên cao. Heo cần ủi, nhai, khám phá. Vịt cần nhúng đầu vào nước. Bò dê cần nhai lại và đi lại. Đó là những tập tính đã có trong loài qua hàng nghìn năm.
Khi những tập tính ấy bị chặn hoàn toàn, vật nuôi căng thẳng và tìm chỗ xả: gà mổ lông nhau, heo cắn đuôi nhau, dê kêu suốt. Những tập về mổ lông, cắn đuôi đều quay về điều này.
Không cần thả rông hoàn toàn mới đáp ứng được. Một bó rau treo cho gà mổ, một sợi dây thừng cho heo nhai, một góc cát cho gà tắm, một máng nước sâu cho vịt là đủ khác biệt.
Vật nuôi sống thuận theo bản năng thường điềm tĩnh hơn, ít đánh nhau, ít bệnh hơn.
Không sợ hãi, căng thẳng kéo dài
Vật nuôi sợ hãi khi bị la hét, đánh đập, rượt đuổi, khi chó lạ rình quanh chuồng, khi tiếng động lớn bất ngờ. Sợ hãi kéo dài làm vật nuôi ăn kém, giảm đẻ, giảm sữa, dễ bệnh.
Người chăm có ảnh hưởng rất lớn. Vật nuôi nhận ra người chăm nhẹ nhàng hay thô bạo. Bò sữa được đối xử nhẹ nhàng thường đứng yên khi vắt, cho sữa đều hơn. Heo quen người hiền thì dễ lùa, dễ bắt hơn.
Hãy đi lại chậm trong chuồng, nói nhỏ, tránh tiếng động đột ngột. Lùa vật nuôi bằng cách đi phía sau, không dùng roi gậy đánh.
Phúc lợi vật nuôi tốt cũng là điều ngày càng nhiều người mua quan tâm. Nhưng trước hết, đó là điều làm chuồng của bạn yên ổn hơn. Sáng mai, bạn thử bước vào chuồng thật chậm, nói nhỏ, và để ý xem đàn vật nuôi phản ứng khác thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Phúc lợi vật nuôi có làm tăng chi phí không?
Một số việc tốn thêm chi phí như mở rộng chuồng, nhưng nhiều việc chỉ là thói quen như đối xử nhẹ nhàng, thêm vật cho vật nuôi nghịch, giữ nước sạch. Vật nuôi ít căng thẳng thường ít bệnh và lớn đều, nên thường bù lại chi phí.
Năm quyền tự do do ai đưa ra?
Khái niệm này bắt nguồn từ một báo cáo ở Anh vào giữa thế kỷ trước về phúc lợi vật nuôi, sau đó được phát triển và sử dụng rộng rãi trên thế giới. Ngày nay nó là khung tham khảo quen thuộc trong ngành chăn nuôi.
Vật nuôi căng thẳng thì ảnh hưởng gì?
Vật nuôi căng thẳng thường ăn kém, lớn chậm, giảm đẻ, giảm sữa, dễ bệnh và có những hành vi xấu như cắn mổ nhau. Giảm căng thẳng là một cách phòng bệnh và tăng năng suất.
Nuôi nhốt có đảm bảo phúc lợi được không?
Có thể, nếu chuồng đủ rộng, sạch, thoáng, có nước và thức ăn tốt, có vật cho vật nuôi thể hiện tập tính và người chăm đối xử nhẹ nhàng. Thả rông không tự động tốt hơn nếu vật nuôi bị đói, rét hay bệnh.
Người mua có quan tâm tới phúc lợi vật nuôi không?
Ngày càng nhiều người mua quan tâm tới cách vật nuôi được nuôi. Với người bán lẻ, kể thật về cách chăm vật nuôi tử tế có thể là một lợi thế khi giữ khách.
