Tự trộn cám ở nông hộ có cái được rõ ràng: tận dụng ngô, cám gạo, sắn nhà làm ra, chủ động nguồn thức ăn và kiểm soát được nguyên liệu. Nhưng rủi ro cũng thật: công thức thiếu cân đối, nguyên liệu bị mốc, trộn không đều và bảo quản kém. Với người mới, cách an toàn nhất là dùng thức ăn đậm đặc trộn với nguyên liệu nhà theo đúng tỉ lệ in trên bao.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Ở nhiều vùng quê, tự trộn cám là chuyện bình thường như nấu cơm. Tập này mình không đưa công thức, vì công thức phải theo giống, theo tuổi và theo nguyên liệu từng nhà, mà mình nói những nguyên tắc để tự trộn mà không tự hại đàn của mình.
Tự trộn cám được gì?
Cái được đầu tiên là tận dụng. Nhà trồng ngô, có lúa xay ra cám, có sắn phơi khô, bán đi thì được ít, cho vật nuôi ăn thì biến thành thịt, trứng. Tự trộn giúp những thứ ấy có chỗ dùng.
Cái được thứ hai là chủ động. Bạn biết rõ trong máng có gì, nguyên liệu từ đâu, mới hay cũ. Khi giá cám trên thị trường biến động, bạn có thêm một lựa chọn.
Cái được thứ ba là có thể điều chỉnh theo đàn. Người có kinh nghiệm biết lúc nào tăng thêm đạm, lúc nào giảm bớt năng lượng.
Nhưng tự trộn chỉ tiết kiệm khi nó làm ra thức ăn tốt. Một khẩu phần rẻ mà làm heo chậm lớn thêm vài tuần thì tính ra lại đắt hơn.
Rủi ro thứ nhất: công thức lệch
Sai lầm hay gặp nhất là trộn theo cảm giác: nhiều ngô, nhiều cám gạo, thêm ít đậu cho có đạm. Khẩu phần ấy thường thừa năng lượng, thiếu đạm và thiếu khoáng, vật nuôi béo mà chậm lớn, gà đẻ vỏ mỏng.
Mỗi giai đoạn tuổi cần một khẩu phần khác nhau. Heo con cần nhiều đạm hơn heo vỗ béo, gà đẻ cần nhiều canxi hơn gà thịt. Dùng một công thức cho tất cả là không ổn.
Nếu muốn tự xây công thức, hãy nhờ cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn tính dựa trên nguyên liệu bạn có. Họ có bảng thành phần của từng nguyên liệu và biết cách cân đối.
Cách đơn giản và an toàn hơn cho người mới là mua thức ăn đậm đặc đúng loại, đúng giai đoạn, rồi trộn với nguyên liệu nhà theo tỉ lệ in trên bao. Phần khó nhất là đạm, khoáng, vitamin đã được nhà sản xuất tính sẵn.
Rủi ro thứ hai: nguyên liệu mốc và kém chất lượng
Ngô, cám gạo, sắn bảo quản ở nông hộ rất dễ hút ẩm và mốc, nhất là mùa nồm miền Bắc và mùa mưa. Nấm mốc sinh ra độc tố, có loại độc tố hại gan, giảm sức đề kháng, làm vật nuôi chậm lớn, có khi gây chết.
Độc tố nấm mốc có thể tồn tại ngay cả khi bạn không thấy mốc rõ bằng mắt, và không mất đi khi phơi lại hay nấu chín. Ngô đã mốc thì không nên cho vật nuôi ăn.
Cám gạo để lâu dễ bị ôi dầu, có mùi khét, vật nuôi chán ăn. Cám gạo nên dùng khi còn tươi, mua hay xay vừa đủ dùng.
Trước khi trộn, kiểm tra từng nguyên liệu: ngửi, nhìn, bốc lên tay xem có vón cục, có mọt, có bụi mốc không. Nguyên liệu kém thì công thức tốt mấy cũng hỏng.
Rủi ro thứ ba: trộn không đều
Trong một mẻ cám, có những thành phần chiếm phần lớn như ngô, và có những thành phần chỉ chiếm một chút như khoáng, vitamin. Đổ hết vào một đống rồi xúc qua xúc lại vài lần thì phần nhỏ không phân tán đều. Có con ăn trúng chỗ nhiều khoáng, có con không có gì.
Cách trộn đều là trộn từ nhỏ đến lớn. Lấy phần khoáng, vitamin trộn với một ít ngô hay cám trước, thành một hỗn hợp nhỏ thật đều. Sau đó trộn hỗn hợp ấy với một lượng lớn hơn, rồi lớn hơn nữa, cho đến khi hết.
Trộn trên nền sạch, khô hoặc trên tấm bạt, hay dùng máy trộn nếu quy mô lớn. Xúc đảo nhiều lần, từ ngoài vào trong.
Độ mịn cũng quan trọng. Xay quá thô thì vật nuôi nhặt phần thích ăn, bỏ phần còn lại. Xay quá mịn thì bụi, vật nuôi khó ăn, dễ dính mũi. Độ mịn tuỳ loài và tuổi.
Bảo quản cám tự trộn và theo dõi kết quả
Cám tự trộn không có chất bảo quản như cám công nghiệp, nên chỉ nên trộn đủ dùng trong một thời gian ngắn. Trộn một lần cho cả tháng là mời nấm mốc vào.
Để cám trong bao kín, kê cao khỏi nền, cách tường, nơi khô thoáng, tránh nắng chiếu và chuột. Mở bao nào dùng hết bao đó.
Theo dõi kết quả bằng con số chứ không bằng cảm giác. Cân vật nuôi định kỳ, ghi lại lượng cám dùng. Nếu từ khi đổi sang cám tự trộn mà heo lớn chậm hơn, hãy xem lại công thức.
Khi đổi từ cám mua sang cám tự trộn, đổi dần trong vài ngày. Tuần này, bạn thử mở bao ngô trong kho, bốc một nắm lên soi dưới nắng xem có vết mốc nào không.
Câu hỏi thường gặp
Tự trộn cám có rẻ hơn mua cám công nghiệp không?
Có thể rẻ hơn nếu bạn có sẵn nguyên liệu và trộn đúng công thức. Nhưng nếu khẩu phần lệch làm vật nuôi chậm lớn, chi phí tính trên mỗi ký thịt có thể cao hơn. Hãy so bằng sổ ghi chép.
Có thể dùng một công thức cám cho cả heo con và heo lớn không?
Không nên, vì nhu cầu đạm và năng lượng của heo con khác heo lớn. Mỗi giai đoạn nên có khẩu phần riêng. Thức ăn đậm đặc thường ghi rõ giai đoạn sử dụng.
Ngô bị mốc nhẹ phơi lại có dùng được không?
Không nên, vì độc tố nấm mốc không mất khi phơi hay nấu. Độc tố có thể làm vật nuôi chậm lớn, giảm sức đề kháng. Nguyên liệu đã mốc nên loại bỏ.
Làm sao biết cám tự trộn có đủ chất?
Cách thực tế là theo dõi tăng trọng, sức khoẻ và tỉ lệ đẻ của vật nuôi. Nếu muốn chắc, nhờ khuyến nông tính công thức theo nguyên liệu hoặc gửi mẫu phân tích. Thức ăn đậm đặc trộn đúng tỉ lệ giúp giảm rủi ro.
Có nên trộn thêm thuốc vào cám tự trộn không?
Không tự ý trộn thuốc vào cám. Việc dùng bất kỳ loại thuốc nào phải theo chỉ định của thú y, đúng liều và có thời gian ngưng thuốc trước khi bán. Trộn bừa có thể gây hại cho vật nuôi và người ăn.
