An toàn sinh học là tập hợp những việc làm để mầm bệnh không vào được trại, và nếu đã vào thì không lan được trong trại. Nó gồm những việc nghe rất bình thường: hạn chế người và xe ra vào, khử trùng ủng và tay, không mang thức ăn thừa có thịt sống vào chuồng, dùng dụng cụ riêng cho từng khu, cách ly con mới mua và con ốm. Đây là cách phòng bệnh rẻ nhất mà người nuôi có trong tay.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Cụm từ an toàn sinh học nghe như chuyện của trại lớn có tường cao cổng kín. Thật ra nó áp dụng được cho cả chuồng heo sau nhà. Tập này mình kể nó bằng hình ảnh ba vòng rào, từ ngoài vào trong.
Mầm bệnh đi vào trại bằng những đường nào?
Phần lớn bệnh truyền nhiễm không tự sinh ra trong chuồng, mà được mang từ ngoài vào. Đường hay gặp nhất là theo vật nuôi mới mua, nhìn khoẻ mà đang ủ bệnh hay mang mầm bệnh.
Đường thứ hai là theo người và xe. Thương lái đi qua nhiều trại trong ngày, xe chở heo, xe chở cám, người hàng xóm sang chơi, người bán thuốc, chính người nhà vừa đi chợ về. Mầm bệnh bám trên giày dép, quần áo, bánh xe, dụng cụ.
Đường thứ ba là theo thức ăn, nước uống. Thức ăn thừa có thịt sống chưa nấu chín, nước kênh mương nhiễm bẩn, thức ăn mốc là những nguồn đã được biết.
Đường thứ tư là theo động vật khác: chuột, chim hoang, chó mèo đi lang thang, ruồi muỗi. Khi đã biết mầm bệnh đi bằng đường nào, bạn sẽ biết phải chặn ở đâu.
Vòng rào thứ nhất: cổng trại
Vòng ngoài cùng là ranh giới giữa trại và thế giới bên ngoài. Ở nông hộ, đó có thể là hàng rào quanh khu chuồng và một lối vào duy nhất.
Người lạ không vào khu chuồng nếu không cần. Thương lái, người mua đứng ở ngoài, vật nuôi được đưa ra tận cổng. Xe của người ngoài đỗ bên ngoài, không chạy thẳng vào sát chuồng.
Lối vào có một khay hay hố nhúng ủng chứa dung dịch sát trùng, thay dung dịch thường xuyên vì bẩn là mất tác dụng. Có chỗ rửa tay. Loại dung dịch và cách pha, bạn hỏi thú y.
Thức ăn thừa từ nhà hàng, đám tiệc, nhất là có thịt heo chưa nấu chín, không được mang vào cho heo ăn. Đây là một đường lây được biết đến của dịch tả heo châu Phi.
Vòng rào thứ hai: khu chuồng
Bên trong cổng là khu chuồng. Người chăm vào khu này nên có đồ riêng: một bộ quần áo, một đôi ủng chỉ dùng trong chuồng. Đi chợ, đi thăm trại khác về thì thay đồ, rửa tay rồi mới vào chuồng.
Kho cám đặt ở phía ngoài khu chuồng, gần cổng, để xe chở cám không phải vào sâu. Bao cám từ ngoài vào cũng là vật có thể mang mầm bệnh.
Chuột, chim là những kẻ đi lại tự do. Bịt các lỗ hở, dọn cám vãi, che kín kho, giăng lưới ở những nơi chim hay đậu. Chó mèo nhà cũng không nên thả lang thang trong khu chuồng.
Chỗ xử lý xác vật nuôi chết, chỗ ủ phân đặt xa chuồng, cuối hướng gió, và có lối đi riêng không đi ngang qua chuồng.
Vòng rào thứ ba: từng ô chuồng, từng đàn
Vòng trong cùng là từng ô chuồng, từng đàn. Mục tiêu là nếu một ô có bệnh thì không lan sang ô khác.
Dụng cụ như xẻng, chổi, xô cám nếu được thì dùng riêng cho từng khu. Thứ tự chăm sóc mỗi ngày đi từ con non, con khoẻ trước, tới con lớn, cuối cùng mới tới khu cách ly và con ốm.
Nuôi cùng vào cùng ra, cuối lứa dọn sạch, sát trùng, để trống chuồng một thời gian rồi mới nhập lứa mới. Đây là cách cắt vòng bệnh từ lứa này sang lứa khác.
Con ốm được tách ra ngay vào ô riêng. Không nhốt chung vật nuôi nhiều nguồn, nhiều lứa tuổi trong một ô nếu tránh được.
Nước rửa chuồng của ô có con ốm cũng là một đường lây. Rãnh thoát nên chảy theo hướng từ khu khoẻ về khu cách ly rồi ra hố xử lý, đừng để nước từ ô bệnh chảy ngang qua ô khoẻ. Chi tiết này khi làm chuồng mới mà nghĩ tới thì gần như không tốn thêm đồng nào.
Vì sao an toàn sinh học đáng làm ở nông hộ
Nhiều người nghĩ an toàn sinh học tốn kém. Thật ra phần lớn việc là thói quen: thay ủng, rửa tay, không cho người lạ vào, không mua heo trôi nổi. Chúng tốn công nhiều hơn tốn tiền.
So với tiền thuốc chữa bệnh, tiền mất cả đàn khi có dịch, chi phí cho những thói quen ấy rất nhỏ. Có những bệnh hiện chưa có thuốc chữa đặc hiệu, lúc đó phòng là con đường duy nhất.
An toàn sinh học cũng bảo vệ cả xóm. Một chuồng phát dịch, mầm bệnh có thể theo người và xe lan sang cả vùng. Người nuôi giữ chuồng mình kín cũng là giữ cho hàng xóm.
Có những xóm nuôi heo đã bàn với nhau những quy ước chung: không bán heo ốm, báo nhau khi có con chết bất thường, thương lái phải dừng xe ở đầu xóm. Một người làm thì ít tác dụng, cả xóm cùng làm thì mầm bệnh khó đi xa.
Bắt đầu từ việc nhỏ nhất. Hôm nay, bạn hãy đặt một khay nhúng ủng ở lối vào chuồng và dặn cả nhà thay dép trước khi bước vào.
Câu hỏi thường gặp
Hố sát trùng ở cổng trại có thực sự cần không?
Có ích nếu được duy trì đúng: dung dịch đủ nồng độ và thay thường xuyên. Hố sát trùng bẩn, cạn hay để lâu không thay thì gần như mất tác dụng. Đi kèm với thay ủng và rửa tay mới hiệu quả.
Thương lái vào bắt heo có lây bệnh không?
Có thể, vì thương lái đi qua nhiều trại và mầm bệnh bám trên người, xe, dụng cụ. Tốt nhất là đưa heo ra ngoài cổng để giao, không cho xe và người vào sâu trong khu chuồng.
Nuôi nhỏ vài con có cần an toàn sinh học không?
Có, vì bệnh không phân biệt quy mô. Với vài con, những việc như hạn chế người lạ, rửa tay, thay dép, không cho ăn thức ăn thừa có thịt sống đã giúp giảm rủi ro đáng kể.
Chuột có làm lây bệnh cho vật nuôi không?
Chuột có thể mang mầm bệnh, làm bẩn thức ăn và đi lại giữa các chuồng. Kiểm soát chuột bằng cách giữ kho kín, dọn cám vãi, bịt lỗ hở và đặt bẫy an toàn.
Người chăm heo có nên đi thăm trại khác không?
Nên hạn chế, nhất là khi trong vùng có dịch. Nếu phải đi, khi về hãy thay quần áo, giày dép, tắm rửa trước khi vào chuồng nhà mình.
