Vật nuôi ốm thường để lộ dấu hiệu sớm nhất ở việc ăn uống: con không lên ăn khi bạn đổ cám, cả đàn uống ít nước đi. Sau đó mới tới dáng đứng nằm, phân, hơi thở, mắt mũi, tiếng kêu. Quan sát vào cùng một giờ mỗi ngày, nhất là đúng lúc cho ăn, là cách phát hiện bệnh sớm rẻ nhất mà người nuôi có.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Người nuôi giỏi thường không phải người biết nhiều tên bệnh, mà là người thấy con vật khác đi trước khi nó ốm nặng. Tập này mình nói những thứ cần nhìn, cần nghe, và cách biến việc quan sát thành thói quen.
Vì sao phát hiện sớm lại quyết định?
Vật nuôi, nhất là con mồi như gà, dê, có bản năng che giấu sự yếu ớt. Ngoài tự nhiên, con nào lộ vẻ ốm là con bị thú săn chọn trước. Vì thế khi bạn thấy rõ con vật ốm thì nhiều khi bệnh đã đi xa.
Phát hiện sớm giúp tách con ốm ra trước khi nó lây cho cả đàn. Với bệnh truyền nhiễm, mỗi ngày chậm là thêm nhiều con nhiễm.
Phát hiện sớm cũng giúp thú y chữa hiệu quả hơn, tốn ít hơn. Một con heo sốt nhẹ ngày đầu khác hẳn một con heo đã nằm bẹp ba ngày.
Và quan trọng nhất, phát hiện sớm giúp bạn nhận ra những dấu hiệu bất thường của một dịch nguy hiểm để báo cáo kịp thời, bảo vệ cả xóm.
Giờ cho ăn: tấm gương soi cả đàn
Lúc cho ăn là lúc cả đàn tụ về, con nào khoẻ cũng háo hức. Đây là thời điểm vàng để quan sát. Con nào không chạy lại máng, đứng xa, ăn vài miếng rồi bỏ đi, là con cần để ý.
Hãy để ý cả lượng thức ăn còn thừa. Nếu hôm qua đàn ăn hết sạch mà hôm nay còn thừa nhiều trong khi bạn không đổi gì, có chuyện đang xảy ra.
Nước uống còn là chỉ báo sớm hơn cả thức ăn. Trong nhiều trường hợp, vật nuôi uống ít đi trước khi bỏ ăn. Trại có đồng hồ nước biết rất rõ điều này. Ở nông hộ, bạn có thể để ý mực nước trong bồn hay máng mỗi ngày.
Gà đẻ thì số trứng mỗi ngày là một chỉ báo. Bò sữa thì lượng sữa mỗi lần vắt. Một sự sụt giảm đột ngột đáng được hỏi vì sao.
Người cho ăn nên là người quen với đàn. Nếu hôm nay đổi người cho ăn, người mới thường không nhận ra con nào khác thường, vì họ không biết hôm qua con ấy thế nào. Trong nhà nên có ít nhất hai người cùng quen mặt đàn vật nuôi, để lúc người này vắng vẫn có người nhìn ra chuyện lạ.
Dáng đứng, dáng nằm và bộ lông
Con khoẻ đứng vững, đi lại nhanh nhẹn, tò mò khi có người. Con ốm thường đứng một mình ở góc, đầu cúi, lưng còng, ít phản ứng.
Gà ốm hay xù lông, rụt cổ, mắt lim dim, cánh xệ. Heo ốm hay nằm chồng đống, run, hoặc nằm riêng không chịu đứng dậy khi bị lùa. Bò dê ốm thường ngừng nhai lại, tai cụp, đứng ủ rũ.
Bộ lông, bộ da cũng nói nhiều. Lông xơ xác, mất bóng, da nhợt hay có nốt đỏ, vết loét đều là dấu hiệu đáng để ý.
Cách đi lại khác thường như khập khiễng, đi loạng choạng, nghẹo cổ, đi vòng tròn có thể là dấu hiệu bệnh ở chân, ở thần kinh, cần báo thú y.
Phân, hơi thở, mắt mũi và tiếng kêu
Phân là bản tin hằng ngày của đường ruột. Bạn nên quen với phân bình thường của từng loài để nhận ra khi nó lỏng, có màu lạ, có máu, có nhớt, hay khô cứng bất thường.
Hơi thở nhanh, thở bằng bụng, há miệng thở, ho, hắt hơi, khò khè là dấu hiệu đường hô hấp. Đứng trong chuồng gà lúc tối yên tĩnh, bạn sẽ nghe được tiếng khò khè nếu có.
Mắt chảy nước, có ghèn, sưng, mũi chảy dịch đặc là những dấu hiệu dễ thấy. Mào gà tím tái hay nhợt nhạt cũng đáng chú ý.
Tiếng kêu thay đổi, như heo kêu rên, bò rống bất thường, gà kêu khàn, cũng là tín hiệu. Người nuôi lâu năm chỉ nghe tiếng chuồng là biết hôm nay có gì lạ.
Đo thân nhiệt, ghi chép và gọi thú y
Với heo, bò, dê, một cái nhiệt kế dành cho vật nuôi giúp phát hiện sốt trước khi con vật bỏ ăn. Cách đo đúng và mức nhiệt bình thường của từng loài, bạn nhờ thú y chỉ.
Khi thấy con nào bất thường, tách nó ra ô riêng, ghi lại triệu chứng, thời gian bắt đầu, đã ăn gì, uống gì. Những ghi chép này giúp thú y rất nhiều.
Gọi thú y ngay khi có nhiều con cùng triệu chứng, khi có con chết đột ngột không rõ lý do, khi triệu chứng nặng lên nhanh, hay khi trong vùng đang có dịch. Đừng tự chẩn đoán qua mạng rồi tự mua thuốc.
Hãy biến việc quan sát thành thói quen có giờ cố định, như đi một vòng chuồng mỗi sáng trước khi cho ăn và mỗi tối trước khi ngủ. Sáng mai, bạn thử đứng yên năm phút ở cửa chuồng lúc đổ cám, chỉ nhìn thôi, và ghi lại con nào chậm chân nhất.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu sớm nhất của vật nuôi bị ốm là gì?
Thường là ăn ít, uống ít hoặc không lên ăn cùng đàn. Sau đó mới tới các dấu hiệu như đứng riêng, xù lông, phân lạ, thở khó. Quan sát lúc cho ăn giúp thấy sớm nhất.
Làm sao biết heo bị sốt?
Heo sốt thường nằm nhiều, run, chồng đống, bỏ ăn, da có thể đỏ. Cách chắc chắn là đo thân nhiệt bằng nhiệt kế dành cho vật nuôi. Thú y có thể hướng dẫn cách đo và mức bình thường.
Gà ủ rũ xù lông có phải bị bệnh không?
Gà ủ rũ, xù lông thường là dấu hiệu không khoẻ, có thể do lạnh, do bệnh hoặc ký sinh trùng. Tách con đó ra, giữ ấm, theo dõi. Nếu nhiều con cùng bị, gọi thú y.
Khi nào cần gọi thú y ngay?
Khi nhiều con cùng có triệu chứng, có con chết đột ngột không rõ lý do, triệu chứng nặng nhanh hoặc trong vùng đang có dịch. Báo sớm giúp cứu đàn và ngăn dịch lan.
Có nên tự tra mạng để chẩn đoán bệnh vật nuôi?
Tra cứu giúp bạn hiểu thêm, nhưng nhiều bệnh có triệu chứng giống nhau và cần thú y khám, đôi khi cần xét nghiệm. Tự chẩn đoán rồi tự dùng thuốc dễ sai và làm lỡ thời gian.
