Tiêm phòng là cách giúp cơ thể vật nuôi học trước cách chống lại một bệnh, để khi gặp mầm bệnh thật thì đã có sẵn lực lượng phòng thủ. Nhưng vắc xin chỉ có tác dụng khi được tiêm đúng thời điểm, bảo quản đúng cách và nhắc lại đúng hạn. Lịch tiêm lại phụ thuộc vào những bệnh đang lưu hành ở từng vùng, nên người lập lịch tốt nhất cho đàn của bạn là cán bộ thú y địa phương.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Trong tập này mình không nêu tên vắc xin nào và không đưa lịch tiêm cụ thể, vì đó là việc của thú y. Mình chỉ giải thích vì sao tiêm phòng lại cần đúng lịch, để lần tới cán bộ thú y đến, bạn hiểu và hỏi được đúng câu.
Vắc xin hoạt động thế nào?
Hệ miễn dịch của vật nuôi giống như một đội bảo vệ. Lần đầu gặp một mầm bệnh lạ, đội ấy cần thời gian để nhận ra và tạo vũ khí chống lại. Trong khoảng thời gian đó, mầm bệnh có thể đã làm con vật ốm nặng.
Vắc xin là cách cho đội bảo vệ tập trận trước. Nó chứa mầm bệnh đã bị làm yếu, đã bị giết, hay chỉ một phần của mầm bệnh, đủ để cơ thể nhận ra mà không làm con vật ốm thật. Sau đó, cơ thể nhớ, và khi gặp mầm bệnh thật thì phản ứng nhanh hơn nhiều.
Cơ thể cần một khoảng thời gian sau khi tiêm mới có đủ miễn dịch. Vì vậy tiêm phòng phải làm trước khi dịch tới, tiêm khi dịch đã vào chuồng thường là muộn.
Vắc xin không phải thuốc chữa bệnh. Tiêm cho con vật đang ốm không làm nó khỏi, có khi còn làm nặng thêm. Vì thế người ta chỉ tiêm cho con khoẻ.
Vì sao tiêm sớm quá hay muộn quá đều kém?
Con non nhận một ít kháng thể từ mẹ qua sữa đầu, hoặc qua lòng đỏ trứng ở gia cầm. Những kháng thể ấy bảo vệ con non trong thời gian đầu, rồi giảm dần.
Nếu tiêm vắc xin khi kháng thể mẹ còn cao, chính kháng thể ấy có thể trung hoà vắc xin, cơ thể con non không kịp học được gì. Tiêm như vậy là phí.
Nhưng nếu đợi quá lâu, khi kháng thể mẹ đã hết mà chưa tiêm, con non rơi vào khoảng trống không được bảo vệ. Nếu mầm bệnh vào đúng lúc ấy thì rất nguy hiểm.
Thời điểm tiêm đúng nằm giữa hai điều đó, và nó phụ thuộc vào việc đàn mẹ đã được tiêm phòng thế nào. Đó là một lý do lịch tiêm cần thú y lập theo đàn và vùng cụ thể, không chép được của nhà khác.
Bảo quản vắc xin: hỏng là mất tác dụng mà không ai biết
Phần lớn vắc xin phải được giữ lạnh từ lúc sản xuất tới lúc tiêm. Để vắc xin ngoài nắng, trong túi áo, trên bàn cả buổi trưa là có thể làm nó mất tác dụng, mà nhìn bằng mắt thì không thấy khác gì.
Nếu bạn tự mua vắc xin, hãy mang theo thùng giữ lạnh có đá, về nhà để ngay vào ngăn mát tủ lạnh theo hướng dẫn trên nhãn. Không để vào ngăn đá nếu nhãn không yêu cầu, vì có loại bị đông đá là hỏng.
Vắc xin đã pha phải dùng hết trong thời gian ngắn ghi trên hướng dẫn. Phần thừa không để dành cho hôm sau.
Dụng cụ tiêm phải sạch. Tiêm sai vị trí, sai đường cũng làm vắc xin kém tác dụng hoặc gây áp xe chỗ tiêm. Nếu chưa được hướng dẫn, hãy để cán bộ thú y làm.
Mũi nhắc lại, ghi sổ và các đợt tiêm của địa phương
Nhiều vắc xin cần tiêm nhắc lại sau một khoảng thời gian thì miễn dịch mới bền. Bỏ mũi nhắc lại là để miễn dịch yếu dần, con vật tưởng được bảo vệ mà thật ra không.
Hãy có một cuốn sổ ghi: ngày tiêm, tiêm cho đàn nào, loại vắc xin gì, ai tiêm, hạn nhắc lại. Cuốn sổ giúp bạn không quên, và khi có bệnh thì thú y có thông tin để chẩn đoán.
Có những bệnh nguy hiểm mà chính quyền tổ chức tiêm phòng định kỳ cho đàn vật nuôi trong vùng. Hãy theo dõi thông báo của xã, tham gia đầy đủ. Một đàn không tiêm trong một xóm đã tiêm là lỗ hổng cho cả xóm.
Cán bộ thú y xã là người biết rõ bệnh nào đang lưu hành quanh đây. Hỏi họ lịch tiêm cho đàn của bạn, và hỏi lại mỗi khi bắt đầu một lứa mới.
Vì sao đã tiêm mà vẫn mắc bệnh?
Không vắc xin nào bảo vệ tuyệt đối. Có con đáp ứng kém do đang yếu, đang nhiễm ký sinh trùng, ăn thiếu chất, hay đang căng thẳng khi tiêm.
Vắc xin bảo quản sai, tiêm sai thời điểm, quên mũi nhắc lại là những lý do hay gặp. Có khi đàn mắc một bệnh khác với bệnh đã tiêm phòng, nhưng triệu chứng na ná nên người nuôi tưởng vắc xin không có tác dụng.
Vắc xin cũng không thay được an toàn sinh học. Nếu chuồng bẩn, mầm bệnh dồn dập, người lạ ra vào tự do, thì lượng mầm bệnh có thể vượt sức bảo vệ.
Sau khi tiêm, vật nuôi có thể mệt, ăn ít trong một hai ngày. Đó thường là phản ứng bình thường. Nếu con vật sưng nặng, khó thở hay bỏ ăn kéo dài, hãy báo thú y. Tối nay, bạn thử tìm lại cuốn sổ tiêm phòng, nếu chưa có thì bắt đầu ghi từ mũi tiêm gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự mua vắc xin về tiêm cho gà không?
Nhiều người nuôi gà tự làm sau khi được hướng dẫn. Nhưng bạn cần biết đúng loại, đúng thời điểm, bảo quản lạnh và dùng đúng cách. Lần đầu nên nhờ cán bộ thú y hướng dẫn trực tiếp.
Vật nuôi đang ốm có tiêm phòng được không?
Thường không nên, vì vắc xin không chữa được bệnh đang mắc và có thể làm con vật yếu thêm. Hãy để thú y khám và quyết định khi nào tiêm.
Sau tiêm phòng bao lâu thì vật nuôi được bảo vệ?
Cơ thể cần một khoảng thời gian để tạo miễn dịch sau khi tiêm, tuỳ loại vắc xin. Trong thời gian ấy vẫn phải giữ an toàn sinh học. Hỏi thú y về thời gian cụ thể.
Vì sao gà con đã tiêm mà vẫn chết?
Có thể do tiêm khi kháng thể mẹ còn cao, vắc xin bảo quản sai, gà mắc bệnh khác, hoặc gà đã nhiễm bệnh trước khi tiêm. Báo thú y để tìm nguyên nhân và điều chỉnh lịch.
Tiêm phòng của xã có bắt buộc không?
Với một số bệnh nguy hiểm, nhà nước có chương trình tiêm phòng và yêu cầu người nuôi tham gia. Quy định cụ thể bạn hỏi cán bộ thú y hoặc chính quyền xã.
