Ủ chua là cách giữ thức ăn xanh như thân cây ngô, cỏ voi, ngọn mía trong điều kiện kín khí, để vi khuẩn có lợi lên men tạo ra vị chua. Chính độ chua ấy giữ cho thức ăn không thối, để dành được nhiều tháng. Muốn thành công, bạn phải băm nhỏ, giữ độ ẩm vừa phải, nén thật chặt và đậy kín không cho không khí lọt vào.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Mùa mưa cỏ mọc không kịp ăn, mùa khô thì đồng cháy vàng, bò gầy rạc. Ủ chua là chiếc cầu nối hai mùa ấy. Tập này mình giải thích nguyên lý để bạn hiểu vì sao mỗi bước lại quan trọng, rồi đi qua cách làm ở quy mô nông hộ.
Nguyên lý: lên men trong bóng tối kín khí
Trên cây cỏ tươi luôn có sẵn nhiều loại vi sinh vật. Khi có không khí, những loại gây thối và nấm mốc phát triển mạnh, cỏ để đống vài ngày là thối. Khi không có không khí, một nhóm vi khuẩn khác chiếm ưu thế, chúng ăn đường trong cây cỏ và tạo ra axit.
Axit làm môi trường chua dần. Đến một độ chua nhất định, hầu hết vi sinh vật, kể cả chính những vi khuẩn tạo axit, đều ngừng hoạt động. Thức ăn ở trạng thái ngưng nghỉ, giữ được lâu nếu không có không khí lọt vào.
Vì thế ba yếu tố quyết định là: đủ đường để vi khuẩn lên men, độ ẩm vừa phải, và kín khí tuyệt đối. Thân cây ngô có nhiều đường nên dễ ủ. Cỏ, nhất là cây họ đậu, ít đường hơn, người ta thường bổ sung thêm rỉ mật hay cám.
Không khí là kẻ thù số một. Một lỗ thủng nhỏ trên bao ủ cũng đủ để nấm mốc phát triển quanh chỗ đó.
Chuẩn bị nguyên liệu: đúng lúc, héo vừa, băm nhỏ
Thân cây ngô nên ủ khi bắp vừa thu xong, thân lá còn xanh, chưa khô. Cỏ voi nên cắt đúng lứa, không quá già. Nguyên liệu già khô cứng thì khó nén, ít đường, ủ kém.
Cỏ quá nhiều nước thì khi ủ sẽ chảy nước, mẻ ủ bị nhớt, có mùi khó chịu. Người ta thường phơi héo bớt một thời gian ngắn. Cách thử dân gian là nắm chặt một nắm cỏ đã băm: nếu nước chảy ròng ròng là quá ướt, nếu buông tay mà nắm cỏ bung ra ngay và khô xác là quá khô, ẩm tay mà không nhỏ giọt là vừa.
Băm nhỏ nguyên liệu thành từng đoạn ngắn giúp nén chặt dễ hơn, đuổi được nhiều không khí hơn, và vật nuôi ăn hết cả phần thân. Máy băm giúp rất nhiều nếu làm nhiều.
Nếu khuyến nông hướng dẫn bổ sung rỉ mật, cám gạo, bột ngô hay muối, hãy rải đều theo từng lớp khi ủ. Tỉ lệ cụ thể tuỳ nguyên liệu, bạn hỏi kỹ.
Nén chặt và đậy kín: bước quyết định
Ở nông hộ, người ta hay ủ trong bao ni lông dày, túi ủ chuyên dùng, thùng phuy nhựa, hoặc hố xây có lót bạt. Dụng cụ phải sạch, không thủng.
Cho nguyên liệu vào từng lớp mỏng, nén chặt từng lớp bằng tay, chân hoặc vật nặng. Nén càng chặt càng ít không khí. Với hố lớn, có người cho xe chạy qua lại để nén.
Khi đầy, ép hết không khí còn lại rồi buộc chặt miệng bao hoặc phủ bạt kín, chèn đất hay vật nặng lên trên. Đặt bao ủ ở nơi râm mát, tránh chuột cắn, tránh vật nhọn làm thủng.
Sau đó để yên vài tuần cho quá trình lên men hoàn tất. Thời gian cụ thể tuỳ nguyên liệu và thời tiết. Trong thời gian ấy, thỉnh thoảng kiểm tra xem bao có bị thủng, có phồng hay rò không.
Nhận biết mẻ ủ tốt và mẻ ủ hỏng
Mẻ ủ tốt có màu vàng xanh hay vàng nâu nhạt, mùi chua dịu, hơi thơm như dưa muối. Thức ăn còn giữ được hình dạng, không nhũn nhớt.
Mẻ ủ hỏng có thể có mùi thối, mùi khai nồng, mùi hôi như phân, có màu nâu đen, nhớt, hoặc có những mảng mốc trắng, xanh, đen. Những phần ấy phải bỏ đi, không cho vật nuôi ăn.
Thường chỉ lớp trên cùng hay quanh chỗ hở bị mốc, phần bên trong vẫn tốt. Bạn bỏ phần mốc và lấy phần tốt, nhưng nếu mốc lan sâu thì phải bỏ cả mẻ.
Ghi lại mỗi mẻ ủ: nguyên liệu gì, độ héo thế nào, có bổ sung gì, kết quả ra sao. Ủ vài mẻ là bạn có công thức riêng hợp với nguyên liệu nhà mình.
Cho bò ăn thức ăn ủ chua
Mở bao nào dùng hết bao đó trong thời gian ngắn. Khi đã mở, không khí lọt vào, thức ăn bắt đầu hỏng dần. Lấy xong phải buộc lại ngay hay phủ kín mặt hố.
Bò chưa quen thức ăn ủ chua có thể ngửi rồi bỏ. Cho ăn ít trước, trộn với cỏ tươi hay rơm, tăng dần trong vài ngày. Đa số bò dê thích mùi chua dịu khi đã quen.
Thức ăn ủ chua thay được một phần cỏ tươi trong mùa khô, nhưng không nên là thức ăn duy nhất. Vẫn cần rơm cỏ khô để có đủ chất xơ, nước uống sạch và khoáng.
Đừng cho vật nuôi ăn phần thức ăn ủ đã mốc, thối. Trước mùa thu hoạch ngô tới, bạn hãy chuẩn bị sẵn vài cái bao ủ dày và hỏi khuyến nông một buổi hướng dẫn ủ thử.
Câu hỏi thường gặp
Ủ chua bao lâu thì cho bò ăn được?
Thường cần vài tuần để quá trình lên men hoàn tất, tuỳ nguyên liệu và thời tiết. Khi mở ra thấy màu vàng xanh, mùi chua dịu là dùng được. Hỏi khuyến nông thời gian phù hợp với nguyên liệu của bạn.
Thức ăn ủ chua để được bao lâu?
Nếu được nén chặt và đậy kín tốt, thức ăn ủ chua có thể giữ nhiều tháng. Một khi đã mở, nên dùng hết trong thời gian ngắn. Bao thủng hay hở khí sẽ hỏng nhanh.
Có cần cho thêm muối khi ủ chua không?
Một số cách ủ có bổ sung muối, rỉ mật hay cám để hỗ trợ lên men. Có cần hay không và bao nhiêu tuỳ nguyên liệu. Hãy làm theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương.
Dê có ăn được thức ăn ủ chua không?
Dê ăn được, nhưng cần làm quen từ từ như bò. Dê kén ăn hơn nên mẻ ủ phải thật tốt, không mốc. Cho ăn kèm lá cây và cỏ khô.
Vì sao mẻ ủ bị nhớt và hôi?
Thường do nguyên liệu quá ướt, nén không chặt hoặc không đủ đường để lên men tốt. Lần sau phơi héo bớt, băm nhỏ hơn, nén chặt hơn, và bổ sung theo hướng dẫn nếu nguyên liệu ít đường.
