Tự dùng kháng sinh bừa bãi gây hại theo bốn cách: làm vi khuẩn nhờn thuốc, để lại thuốc tồn dư trong thịt trứng sữa, tốn tiền vô ích với những bệnh do virus, và che lấp triệu chứng khiến bệnh thật bị chẩn đoán muộn. Dùng đúng là dùng theo chỉ định của thú y, đủ liều, đủ ngày, và chờ đủ thời gian ngưng thuốc trước khi bán sản phẩm.
Chào bạn, đây là Nhà Chăn Nuôi. Ở nhiều vùng quê, tủ thuốc thú y trong nhà kho gần như là một phản xạ: vật nuôi hắt hơi là tiêm một mũi, tiêu chảy là pha một gói. Tập này mình không nêu tên thuốc nào, mà nói vì sao phản xạ ấy lâu dài lại làm khổ chính người nuôi.
Kháng sinh làm được gì và không làm được gì?
Kháng sinh là thuốc diệt hoặc kìm hãm vi khuẩn. Với những bệnh do vi khuẩn gây ra, dùng đúng loại, đúng liều, kháng sinh có thể cứu vật nuôi.
Nhưng rất nhiều bệnh nguy hiểm trong chăn nuôi lại do virus gây ra. Kháng sinh không diệt được virus. Tiêm kháng sinh cho con vật bị bệnh do virus giống như cầm chổi đuổi muỗi, tốn công mà không đúng chỗ.
Có trường hợp thú y vẫn chỉ định kháng sinh khi vật nuôi bị bệnh do virus, để ngăn vi khuẩn thừa cơ gây bệnh kế phát. Nhưng đó là quyết định có cân nhắc, không phải phản xạ.
Kháng sinh cũng không thay được chuồng sạch, nước sạch, thức ăn tốt. Bệnh sinh ra từ chuồng bẩn, chuồng chật sẽ quay lại ngay khi ngừng thuốc.
Vi khuẩn nhờn thuốc: cái giá trả về sau
Mỗi lần dùng kháng sinh, phần lớn vi khuẩn bị diệt, nhưng vài con có khả năng chống chịu sống sót. Nếu dùng không đủ liều, không đủ ngày, số sống sót ấy càng nhiều. Chúng sinh sôi, truyền khả năng chống thuốc cho thế hệ sau.
Dùng bừa bãi, dùng liều thấp kéo dài, dùng đi dùng lại một loại là cách nhanh nhất để nuôi ra những dòng vi khuẩn nhờn thuốc. Đến lúc vật nuôi bệnh nặng thật, thuốc không còn tác dụng.
Vi khuẩn nhờn thuốc không ở yên trong chuồng. Chúng có thể theo phân, nước thải, theo người chăm, theo thịt đi ra môi trường và tới con người. Đây là lo ngại lớn của ngành y tế và thú y trên toàn thế giới.
Vì thế nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đang siết chặt việc dùng kháng sinh trong chăn nuôi, nhất là kiểu trộn vào thức ăn để phòng bệnh hay kích thích tăng trọng.
Tồn dư thuốc trong thịt, trứng, sữa
Sau khi dùng, kháng sinh cần một thời gian để được thải ra khỏi cơ thể vật nuôi. Trong thời gian đó, thịt, trứng, sữa còn tồn dư thuốc.
Mỗi loại thuốc có một khoảng thời gian ngưng thuốc ghi trên nhãn hay do thú y dặn: phải chờ hết thời gian ấy mới được bán vật nuôi để giết thịt, mới được bán trứng, bán sữa. Bán sớm là đưa thuốc vào bữa ăn của người khác.
Nhiều nơi thu mua sữa, lò mổ, chuỗi thực phẩm đã kiểm tra tồn dư kháng sinh. Một bình sữa có thuốc có thể làm cả bồn sữa chung bị loại.
Hãy ghi rõ vào sổ: con nào, ngày nào, dùng thuốc gì, ngày nào được bán trở lại. Đánh dấu con vật đang điều trị để cả nhà không ai nhầm.
Dùng thuốc đúng cách theo thú y
Bước đầu tiên là chẩn đoán. Thú y khám, đôi khi cần lấy mẫu xét nghiệm để biết bệnh gì, do vi khuẩn hay virus, loại thuốc nào còn tác dụng. Đây là lý do một cuộc gọi thú y đáng giá hơn một chuyến ra tiệm thuốc theo lời mách.
Dùng đúng liều theo cân nặng. Liều thấp quá không diệt được vi khuẩn, liều cao quá gây độc. Ước lượng cân nặng sai cũng làm sai liều.
Dùng đủ ngày, kể cả khi vật nuôi đã trông khoẻ lại sau vài hôm. Bỏ dở liệu trình là để lại những vi khuẩn khó diệt nhất.
Không tự trộn nhiều loại thuốc với nhau, không tự đổi thuốc giữa chừng. Có những loại thuốc kỵ nhau, trộn vào là giảm tác dụng hay thành độc.
Tủ thuốc trong nhà kho nên có gì?
Tủ thuốc của người nuôi nên có những thứ phục vụ sơ cứu và vệ sinh: dụng cụ sạch, nhiệt kế, bông băng, dung dịch sát trùng ngoài da, dụng cụ bảo hộ. Những loại thuốc điều trị nên được mua theo đơn khi cần, không trữ sẵn để tự dùng.
Thuốc phải bảo quản đúng: tránh nắng, tránh ẩm, có loại cần để lạnh. Thuốc quá hạn bỏ đi đúng cách, không dùng.
Vỏ chai, kim tiêm đã dùng gom vào hộp riêng, xử lý theo hướng dẫn của địa phương, không vứt bừa ra vườn, ra mương. Trẻ em không được chạm vào tủ thuốc.
Người nuôi giỏi là người ít phải mở tủ thuốc nhất, vì chuồng sạch, giống tốt, tiêm phòng đủ và phát hiện bệnh sớm. Tuần này, bạn hãy mở tủ thuốc nhà mình, loại bỏ những thứ đã hết hạn và ghi lại những gì còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Kháng sinh có chữa được bệnh do virus không?
Không, kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn. Với bệnh do virus, thú y có thể chỉ định kháng sinh để ngăn vi khuẩn gây bệnh kế phát, nhưng không phải để diệt virus. Đừng tự dùng kháng sinh cho mọi bệnh.
Thời gian ngưng thuốc là gì?
Là khoảng thời gian từ lần dùng thuốc cuối đến khi được bán vật nuôi giết thịt, bán trứng hay sữa, để thuốc kịp thải hết khỏi cơ thể. Thời gian này ghi trên nhãn thuốc hoặc do thú y dặn.
Vật nuôi khoẻ lại rồi có ngừng thuốc được không?
Không nên tự ngừng, hãy dùng đủ liệu trình thú y chỉ định. Ngừng sớm có thể để lại vi khuẩn sống sót và dễ sinh nhờn thuốc, bệnh có thể quay lại nặng hơn.
Có nên trộn kháng sinh vào cám để phòng bệnh?
Không nên tự ý làm, vì dễ gây nhờn thuốc và tồn dư. Việc dùng kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi đang bị siết chặt. Phòng bệnh bằng an toàn sinh học, tiêm phòng và chăm sóc tốt mới là cách bền vững.
Làm sao biết thuốc thú y mình mua là thật?
Mua ở cửa hàng có giấy phép, xem nhãn mác rõ ràng, có hạn dùng, tránh hàng giá rẻ bất thường. Khi nghi ngờ, hỏi thú y xã. Thuốc giả vừa mất tiền vừa làm lỡ thời gian chữa.
